متضادّات و منشأ تضاد نقصان وجود يعنى عدم است و همين قبول تضاد منشأ فتح باب خيرات است .
يد . خود تضاد مجعول نيست .
15 . معلوم شد بحث ما در جواب شبهه شرور چهار مرحله دارد :
الف . عدمى بودن شرور .
ليس فى الامكان ابدع مما كان :
ب . تفكيك ناپذيرى خيرات و شرور و غلبه خيرات و اينكه اين نظام ، احسن ما يمكن است . ليس فى الامكان ( و فرض العقل لا فرض الوهم ) ابدع مما كان .
ج . موجودات موصوف به شريت ، به حسب وجود نسبى و قياسى شرند نه به حسب وجود فى نفسه .
د . شرور بالقياس از جنبه قياسى نيز صد درصد بد نيستند ، بلكه منشأ خوبيها مىباشند . اگر آن بديها نباشند خوبيهايى هم نخواهند بود .
در اينجا لازم است فوايد تضادها و فوايد مصيبتها و بلايا ، مرگ و فلسفه آن ، دردها و رنجها ، احتياجها و فقدانها ، شيطان و نفس اماره ، زشتيها و تشويهات خلقت ، ناتساويها در خلقت و در اجتماع ، آفتها از قبيل وباها و سيلها و زلزله ها ، كمبود رزق و تنازع بقا [ بيان شود . ] ( 1 ) .
سرّ كثرت و اختلاف :
16 . اسفار ، جلد 3 ، صفحه 116 ، ضمن عبارت بهمنيار درباره امور لامجعوله چنين نقل مىكند :
فلوكان النقصان فى جميع الممكنات متشابهاً كانت الانواع كلها نوعاً واحداً و مهياتها مهية واحدة و كما ان مهيات الانواع بحقايقها متفاوتة فكذلك هويات الاشخاص التى تحت نوع واحد متفاوتة .
هامش
( 1 ) رجوع شود به ورقه هاى « خير و شر ، فوايد شرور » و به ورقه هاى « بلايا و شدائد و مصيبتها » .