تفاوت جهان بينىها در ايجاد تعهد و مسؤوليت :
اساساً جهان بينىها از يك نظر ديگر نيز با هم تفاوت دارند ( 1 ) و آن اينكه يكى تعهدآور است و ديگرى نيست . جهان بينى توحيدى جهان بينى تعهدآور است ، بر خلاف جهان بينىهاى غيرتوحيدى .
تفاوت جهان بينىها در هدايت كردن و در نشاطبخشى و در فداكار - سازى :
جهان بينى توحيدى به همين دليل كه آرمان خيز و تعهدآور و مسؤوليت ساز است هدايت كن است يعنى راه وصول به هدف و هدفها را نيز روشن مىكند ، و بعلاوه نشاطبخش و دلگرم كن است ، و بعلاوه فداكارساز است و از همه بالاتر اين است كه همانطور كه علامهء طباطبايى فرمودهاند عنصرى از عناصر همهء تعليمات مىتواند باشد .
جهان بينى توحيدى مابه الانتهاء همهء تحليلهاست و آبى است كه به همهء ريشه ها مىرسد و خونى است كه به همهء اعضا غذا مىرساند . :
همانطور كه اصل امتناع تناقض اصلى است كه عندالتحليل همهء قضايا به آن منتهى مىشود و بدون آن يقين به هيچ اصلى پيدا نمىشود و يا لااقل يقين به هيچ اصلى يقين و احتمال اصل مخالف آن را نفى نمىكند ، همچنين اصل توحيد اين صلاحيت را [ دارد ] كه مانند آب ريشهء همهء انديشه هاى ديگر را سيراب كند و مانند خون غذا به همهء اعضا و اجزاى اندام برساند و مانند روح بپادارنده و زندگى بخش همهء اندامها باشد و بعلاوه قوهء محركهء آن مكتب باشد .
نيروى محركهء مكتب از دو منبع سرچشه مىگيرد :
عليهذا هر جهان بينى صلاحيت ندارد كه پايه و مايه و روح يك مكتب قرار گيرد ، كه هم آرمان آن مكتب را بدهد و هم قوهء محركهء آن مكتب باشد ( نه تنها از راه غائى بلكه از راه ايجاد مسؤوليتها دربارهء اجرا و انجام مكتب ) و هم تعهدآور و مسؤوليتآور .
مجموع خواص توحيد در مكتب اسلام :
يعنى به حسب خصلت ذاتى خودش تعهدآور باشد ، و هم راهنما و هدايت كن و راه وصول به هدفها را نيز تعيين كند و هم خاصيت نشاطبخشى و هم خاصيت فداكارسازى داشته باشد و هم خاصيت خون را داشته باشد كه همه را تغذيه كند و نقش روح را كه همه را زنده نگه دارد و هم آنچنان نفوذ داشته باشد كه اصل تحليلى همهء مسائل باشد . به عقيدهء ما تنها جهان بينى توحيدى است كه چنين خاصيتى را دارد .
هامش
( 1 ) رجوع شود به ورقه هاى « يادداشت جهان بينى اسلامى » .