اجتماعى ، رسيدن به اين غايات و نتايج ساده است . اشكال راه آنان اين است كه مردم فعلى ميلى به اين غايات و نتايج ندارند و به شدت طالب همه جور چيزهاى متفرق و گوناگون مىباشند كه فكر منظم سازمان دهنده هرگز براى آن ارزشى قائل نيست ، و اين حال ، سازمان دهنده را به توسل به قالب متوجه مىسازد تا درنتيجه آدميانى به دست آورد كه راضى و راغب به همان چيزى باشند كه به نظر او خوب مىآيد و همين امر به نوبهء خود به شورش و انقلاب منجر مىگردد .
نوع سوم ، نظام اجتماعى روينده ( 1 ) . يك ماشين يا يك قالب چيزى است كه سازندهء آن به ميل خود آن را انتخاب مىكند اما درخت ، طبيعت خاص خود را دارد و راهى به تغيير نوع آن نيست .
فقط كارى كه مىتوان كرد اين است كه آن را به صورت نمونهء بهتر يا بدتر انواع خود درآوريم . . .
فيزيك از زمان نيوتن بر فكر ، و از زمان انقلاب صنعتى بر عمل مسلط و فرمانروا شده است و به همين نسبت تصور و تشبيه اجتماع را به ماشين همراه خود آورده است .
در آيهء كريمهء قرآن : * ( محمّد رسول الله والذين معه اشداء على الكفار رحماء بينهم تريهم ركعاً سجداً يبتغون ( 2 ) فضلًا من الله و رضواناً . . . ذلك مثلهم فى التورية و مثلهم فى الانجيل . . . ) * چنين نظام اجتماعى نباتى روينده و بالنده اى را ذكر مىفرمايد .
لازمهء نظام اجتماعى روينده اين است كه حركت در چهارچوب فطرت و طبيعت صورت گيرد . همچنانكه راسل گفت نظام قالبى و نظام ماشينى ساختهء انسان است و تابع ميل بشر كه چه عادات و تقاليدى را حاكم كند و يا ماشين را براى چه منظورى و چه مقصدى بسازد . ولى نظام روينده خصوصيتش اين است كه شئ روينده يك
هامش
( 1 ) تعبير نظام قالبى و نظام ماشينى و نظام روينده از ماست نه از راسل .
( 2 ) الميزان مىگويد : جملهء * ( « يبتغون » ممكن است غايت ركوع و سجود باشد و ممكن است غايت حيات باشد و دوم انسب است .