خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ
؛ بعد از پيامبر اسلام : اقام خلاف الحىّ ( بعد از اهل قبيله ، جاى آنها را گرفت ) و نيز گفتهاند : « خلاف » به معناى مخالفت است چون اين اشخاص بر خلاف پيغمبر رفتار كردند : او قيام كرد و به جنگ رفت اما آنها در خانهء خود نشستند . نصب « خلاف » به اين دليل است كه مفعول له ، يا حال است : در خانه نشستند تا با آن حضرت مخالفت كنند ، يا در حالى كه با او مخالفت كردند .
وَ كَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا . . .
؛ بهطور كنايه از مؤمنان تجليل شده است كه با فدا كردن مال و جان خود در راه خدا مشقّتهاى بزرگى را تحمّل كردند .
وَ قالُوا
؛ به مؤمنان يا رفقايشان كه همفكر آنها بودند گفتند : در اين شدّت گرما به جنگ نرويد .
قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا
؛ بگو داغى آتش دوزخ سختتر است . با اين جمله خداوند آنها را به نادانى و جهل نسبت مىدهد ، زيرا كسى كه به دليل فرار از مشقّت يك ساعته ، خود را به مشقتهاى شديد هميشگى مبتلا كند ، از هر نادان نادانتر است .
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا
؛ از اين پس به جزاى كارهايى كه انجام مىدهند خندهء اينها اندك و گريهشان بسيار خواهد بود ، اين معناى خبرى به صورت فعل امر آمده ، تا دلالت كند بر اين كه مطلب ثابت و حتمى است و جز اين نيست .
إِلى طائِفَةٍ
؛ اختصاص به گروهى از آنها به اين دليل است كه برخى از آنان توبه كرده و از نرفتن به جنگ پشيمان شدند و يا عذر موجّهى را نشان دادند ، پس اين حكم مربوط به كسانى است كه از كار خلاف خود پشيمان نشده بلكه باز هم مىخواهند از زير بار به بهانههايى فرار كنند .
فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ
؛ و براى غزوهء ديگر بعد از تبوك بخواهند از تو ، اجازهء جهاد بگيرند .
أَوَّلَ مَرَّةٍ
؛ منظور همان جنگ تبوك است .
مَعَ الْخالِفِينَ
؛ مراد كسانى است كه در اين جنگ مخالفت كردند ، و نرفتند كه شرح