شده تكيه دارد ( ( 15 ) ) . از اينرو ، در مىيابيم كه وى اغلب ، خواننده را به نويسندگانى چون حسن بن محبوب ، فضل بن شاذان ، حسن بن سماعه ، صفار ، حميرى ، و ابن بابويه ؛ پدر خود ( ( 16 ) ) ، كه رابطه نزديكى با سومين و چهارمين سفير امام دوازدهم داشته است ارجاع مىدهد . صدوق بخاطر آنكه پدرش از فقهاى عاليقدر و وكيل امام در قم بوده توانست اطلاعات موثقى را درباره ارتباطات پنهانى بين وكلا و امام بوسيله چهار سفير ارائه دهد . در عين حال ، مطالعه سلسله روات ( اسناد ) بعضى از روايات او درباره تولد امام دوازدهم اين نكته را مىرساند كه صدوق اطلاعات خود را از غلاتى چون محمد بن بحر دريافت داشته است . بالنتيجه ، بايد در بكارگيرى اين روايات دقت كافى مبذول داشت .
3 . محمد بن محمد بن نعمان ، معروف به مفيد ( متوفى 413 / 1022 ) وى مرجع تقليد شيعيان اماميه بود . در اين زمان بود كه تعمق در مباحث كلامى غيبت آغاز شد . بنابراين ، وى پنج مقاله را در دفاع از غيبت امام دوازدهم نوشت و اثر جداگانهاى را تحت عنوان الفصول العشرة فى الغيبه گردآورى كرد . على رغم شيوه جزمى اين اثر ، اطلاعات ارزشمندى را درباره شرايط تاريخى كه بر زندگى پنهانى امام دوازدهم قبل از سال 260 / 874 احاطه يافته بود بدست مىدهد . مفيد نيز تصويرى مشابه نوبختى و سعد قمى را از پانزده ديدگاه مختلفى كه در ميان اماميه پس از سال 260 / 874 رسوخ نموده بود ارائه مىكند . او شواهدى در مورد از بين رفتن پانزده گروه ، تا سال 373 / 983 ، مىآورد بجز شيعيان دوازده امامى كه معتقدند رهبرشان امام دوازدهم است و در پرده غيبت بسر مىبرد .
مفيد در كتاب ارشاد خود روش كلينى و نعمانى را در نقل حديث دنبال مىكند . وى قبل از هر چيز وجود امام دوازدهم را اثبات مىنمايد و سپس طولانى - بودن عمر آن حضرت را كه از طول عمر اشخاص معمولى فراتر رفته را توجيه مىكند .
4 . پس از مفيد دو شاگرد برجستهاش به نامهاى على بن حسين معروف به مرتضى ( متوفى 436 / 1044 ) ، و محمد بن على كراجكى ( متوفى 449 / 1057 ) ، روش استدلالى را در رسالههاى خود درباره طول عمر امام غائب دنبال كردند . اين شيوه در مقاله بجامانده از مرتضى كه در سال 1955 در بغداد تحت عنوان مسئلة -
تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم ( عج ) ( فارسي ) — صفحة 26
مساهمون: جاسم محمد حسين
ص٢٦