شرح
بغداد آهنگ سرزمين پارس كرد ، و به نزد خليل بن احمد شتافت ، و زبان عربى را در نزد آن استاد بزرگ فراگرفته تكميل كرد ، و در بازگشت به بغداد ( كتاب العين ) خليل را به بغداد آورد » ، همهء مصادرى كه متعرض ترجمهء احوال حنين شدهاند ازين مطلب ياد كردهاند ، مانند : ابن ابى اصيبعه ، قفطى ، ابن العبرى ، و صاعد ، و بىگمان مأخذ و سند همگى همين كتاب ابن جلجل مىباشد ، و بطور قطع وى در روايت اين خبر دستخوش اشتباه شده است . ، ازيرا كه خليل بن احمد حد اكثر در سال 175 ه بدرود زندگانى گفته است ، و حنين در سال 194 ه متولد گرديده است .
( 2 ) - اين عبارت با مندرجات كتاب عيون الانباء مطابقت دارد ، اما در اخبار الحكماى قفطى عبارت چنين است :
« حنين از بغداد بسوى سرزمين پارس شتافت ، و به شهر بصره درآمد و ملازمت خليل بن احمد را اختيار نمود تا اينكه در زبان عربى تبحر يافت » .
و اما موضوع ملازمت حنين مجلس درس خليل را در شهر بصره توهمى است كه ابن جلجل دچار آن گرديده است زيرا خليل بن احمد پيش از ولادت حنين درگذشته است ،
( 3 ) - خليفه المتوكل على إله جعفر بن محمد المعتصم العباسى ( 232 - 247 ه ) .
( 4 ) - در العيون : « مانند اصطفن » و او اصطفن بن بسيل يكى از مشاهير مترجمان زبان عربى مىباشد ، ابن اصيبعه درباره او گفته است : « اصطفن در ترجمه و نقل كتب به زبان عربى در رديف حنين بن اسحاق قرار دارد ، جز اينكه عبارات حنين فصيحتر و شيرينتر است .
( 5 ) - حبيش بن الحسن الدمشقى معروف به حبيش الاعسم پسر خواهر حنين بن اسحاق و شاگرد او بوده ، وى بعلم طب و ترجمه شهرت دارد ، قفطى مىگويد : از خوشبختىهاى حنين يكى همكارى حبيش با او بوده است ، زيرا بسيارى از كتابهايى را كه حبيش به زبان عربى ترجمه كرده بعدها به حنين نسبت داده شده است و چه بسيار اتفاق افتاده كه بعضى نادانان كتابهاى قديم بدستشان رسيده كه از ترجمه و نقلهاى حبيش بوده و آن خودپسندان نادان پنداشتهاند كه نويسندهء نسخه در نوشتن نام مترجم خطا كرده است آنگاه بگمانشان چنين مىرسد كه لابد صحيح اين كلمهء ( حنين ) مىباشد كه نويسنده اشتباها آن را حبيش نوشته است بعد قلم را گرفته و كلمهء ( حبيش ) را - به گمان خودشان - اصلاح نموده و به : « حنين » تبديل و تصحيح مىنمايند ؟ ( الاخبار ص 177 ، العيون 1 : 202 ) .
( 6 ) - در العيون و الاخبار : « موسى بن خالد الترجمان » ، ابن ابى اصيبعه دربارهء او مىگويد :
« او هرگز بدرجهء حنين يا به نزديك درجهء او در ترجمه نمىرسيده است » .
( 7 ) - بولش : يكى از حكماى طبيعىدان قديم يونان بوده است ، شهرت بسيار داشته و پزشكان اقوال و آراء او را در كتب خود ياد كردهاند ، ولى عقايد او در اصول طبيعى با دقتنظر توأم نبوده است ( اخبار - 95 )
( 8 ) - داود بن حنين شهرتى چون پدر و برادر نيافت ، ابن ابى اصيبعه دربارهء او مىگويد :