جز آن نيست ، به فرمان « كن » اشيا موجود مىشود ، بدون اين كه واژهاى در كار باشد و زبان به سخن آيد ، و انديشه به كار افتد ، و كيفيّتى در نظر گرفته شود ، زيرا ذات مقدّس او از محدوده كيفيّت بيرون است .
در مناظره امام عليه السّلام با سليمان مروزى متكلّم خراسانى ، كه مأمون او را براى اين كار دعوت كرده بود ، بحثى درباره ازليّت اراده بود ، كه در فصل پيش ذكر شده است .
چند پرسش
در اين زمينه پرسشهاى طبيعى چندى به ذهن هر انسانى مىرسد كه امام عليه السّلام به سادگى و آسانى ، با استناد به نصوص صريح قرآنى ، آنها را پاسخ مىدهد ، همان نصوصى كه ما پيوسته از كنار آنها مىگذريم ، بدون اين كه در محتواى آنها دقّت كنيم ، و به معانى ژرف آنها پى ببريم .
درباره آنچه مربوط به علم حق تعالى مىباشد ، حسين بن بشّار ، از امام عليه السّلام مىپرسد :
آيا خداوند داناست به چيزى كه وجود پيدا نكرده است ، در صورتى كه وجود يابد چگونه خواهد بود ؟
امام عليه السّلام فرمود : همانا خداوند متعال دانا به همهء چيزهاست ، پيش از آفرينش و پيدايش آنها ، چنان كه فرموده است :
إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
« 1 » و درباره دوزخيان فرموده است :
. . . وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ
« 2 » كه دلالت دارد بر اين كه خداوند داناست كه اگر به دنيا بازگردانيده شوند ، به آنچه از آن نهى شدهاند ، بازگشت مىكنند ، همچنين هنگامى كه فرشتگان گفتند :
أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ . . .
« 3 » خداوند متعال فرمود :
إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ
« 4 » زيرا خداوند عزّ و جلّ هميشه بوده است و بر همهء چيزها سبقت دارد ، و پيش از آنكه اشيا را بيافريند ، قديم و لايزال بوده است .
هامش
( 1 ) - جاثيه / 29 يعنى : هر كارى ( در دنيا ) مىكرديد ما آن را مىنگاشتيم .
( 2 ) - انعام / 28 يعنى : اگر به دنيا بازگردانيده شوند ، به همان اعمال زشتى كه از آن نهى شده بودند ، باز خواهند گشت و آنان دروغگويند .
( 3 ) - بقره / 30 يعنى : آيا كسى را در زمين قرار مىدهى كه فساد و خونريزى كند ، در حالى كه ما حمد و تسبيح تو را به جاى مىآوريم .
( 4 ) - بقره / 30 يعنى : ( پروردگار فرمود ) من ( حقايقى را ) مىدانم كه شما نمىدانيد .