تأسيس مسجد الحرام پرداخت . « 1 » اما رشيد رضا نظر به ضعف چنين تفسيري دارد ومىگويد كه در قرآن كريم از آن به « بيت » نام برده شده است واگر آن مكان به عنوان مسجد مقرر مىشد وساختمان در آنجا ساخته نمىشد ، هرگز آن را بيت نمىناميد ، بلكه از آن به مسجد ويا قبله تعبير مىشد ، آنگاه نبايد فراموش كرد كه اين سخن خود بر پايهء آن باور استوار است كه مىگويد : إبراهيم بود كه در سرزمين بيت المقدس نخستين مسجد را براي عبادت ساخت ، اگر چه در اين باره نيز ما نصّ صريحى در دست نداريم ، اما معقول به نظر مىرسد . « 2 »
ابن قيّم معتقد است كسى كه بيت المقدس را بنياد گذارد ، يعقوب ( ع ) بوده وسليمان ( ع ) آن را نوسازى كرده است ، همين امر نظر ابن كثير را نيز جلب كرده است ، چنانكه مىگويد : « أهل كتاب معتقدند كه يعقوب ( ع ) بود كه مسجد الأقصى را بنياد گذارد . « 3 » وآن مسجد « إيليا / بيت المقدس » است كه خداوند متعال آن را بسيار گرامى وبزرگ داشته است . واين سخن به جاى خود رأى ونظري است كه با حديثي هم كه از أبو ذر ( رض ) ذكر كرديم سازگار وهمخوان است . بنابراين ، بناى يعقوب / إسرائيل ( ع ) چهل سال تمام پس از آن بوده است كه إبراهيم خليل وفرزندش ، إسماعيل مسجد الحرام را ساختند « 4 » ، چنانكه زركشى نيز در اعلام المساجد همين نظر را پذيرفته است « 5 » ، همچنين جميرى در الروض المعطار آن را پذيرفته است . « 6 »
البتة نبايد از نظر دور داشت كه برخى كسان نيز بناى مسجد الأقصى را همچون ساختن مسجد الحرام ، از پيش به فرشتگان نسبت داده وبرخى نيز بنيادگذار آنها را حضرت آدم ( ع ) دانستهاند وگروهى نيز سام بن نوح ( ع ) را پايهگذار آنها ذكر كردهاند . « 7 » چنانكه در تفسير طبري
هامش
( 1 ) . زركشى ، إعلام الساجد بأحكام المساجد ، ص 30 .
( 2 ) . تفسير المنار ، 4 / 7 .
( 3 ) . چنانكه در « عهد عتيق » آمده أهل كتاب باور دارند كه داوود ( ع ) نخستين كسى بود كه در انديشهء ساختن مسجد الأقصى افتاد وحتى جايش را از مردى يبوسى به نام « آرنان / آرونا يا آرونه » كه آنجا را خرمنگاه گزيده بود وأو به داوود پيشنهاد كرد كه آن را بلاعوض بپذيرد . اما داوود نپذيرفت وآن را از أو همراه با گاوى براي قرباني كردن ( سوزاندن ) بهر خدا به قيمت پنجاه شاقل سيم خريد . در همين روايت آمده است كه داوود ( ع ) را از ساختن آن باز داشتند ، چرا كه معلوم شد آن نصيب مقرّر فرزندش سليمان خواهد بود . امّا مقرّر شد كه داوود در ساختن آن خانه به طور فعّال با سليمان كمك كند ، چنانكه افزون بر آن كه زر وسيم ومس وآهن در اختيار أو گذاشت ، در آماده كردن موادّ لازم در ساختن آن بنا نيز كمك كرد . ( صموئيل دوّم ، 24 : 16 - 25 ؛ اخبار ايّام دوم ، 22 : 1 - 19 ؛ محمد بيومى مهران ، إسرائيل ، 2 / 843 - 844 ؛ تاريخ ابن خلدون ، 2 / 111 - 112 ؛ تفسير ابن كثير ، 4 / 58 .
( 4 ) . ابن كثير ، البداية والنهاية ، 1 / 163 ، 2 / 298 .
( 5 ) . زركشى ، پيشين ، ص 30 .
( 6 ) . حميرى : الروض المعطار ، تحقيق إحسان عباس ، ص 556 .
( 7 ) . مجير الدين حنبلي : الأنس الجليل بتاريخ القدس والخليل ، 1 / 8 ؛ فتح الباري ، 6 / 409 ؛ زركشى ، پيشين ، ص 30 .