نماز مغرب گزارد . اين احتمال نيز وجود دارد كه در دين آنان ، تأخير نماز به عذرى از قبيل جنگ وپيكار روا بوده است . اما به نظر مىرسد نخست درستتر باشد ، چنانكه خود مىگويد :
« رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَالْأَعْناقِ »
. حسن بصرى در اين باره مىگويد : نه ! سوگند به خداوند گفت : مرا از عبادت پروردگارم منصرف نكنيد .
آنگاه فرمان داد تا آنها را گردن بزنند ، قتادة نيز چنين نظري دارد ، امّا سدّى مىگويد : گردن وساقهاى آنها را با شمشير بريد واز اين روى خداوند متعال بهتر از آنها را به أو داد وآن بادي بود كه به فرمان أو به هر كجا كه مىخواست سير مىكرد وسير بامدادى وبازگشت شبانگاهىاش يك ماه بود ، بادي كه بسى بهتر وتندپاتر از گلّهء اسبان بود . « 1 »
بنابراين روايات بر سليمان ( ع ) برمىبندند كه وى از ياد خداوند غافل شد ودر عين حال به كيفر غفلت خويش اسبان تندپاى بي گناه آماده براي جهاد را گردن زد ، بي آنكه دليل وانگيزهء معقولى در دست داشته باشد ( خودشكن ، آيينهشكستن خطاست ) . « 2 » از اين روى عالمان ژرفانديش اين نظر را مردود شمردهاند زيرا مستلزم كيفر دادن بدون استحقاق ونابود كردن نعمت أموال بدون در نظر گرفتن منفعت ومصلحت مسلمانان است ، چنانكه فخر رازي مىگويد : چنين كارى بعيد به نظر مىرسد ( يعنى همان گردن زدن اسبان توسط سليمان ) ، چرا كه اوّلا اگر مسح ساق وگردن به معناى بريدن مىبود ، در آيهء
« وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ »
نيز « مسح » بايد به معناى قطع باشد كه هيچ خردمندى آن را نمىپذيرد ؛ اما اگر بگويند سرش را با شمشير مسح كرد واز آن گردن زدن فهميده مىشود ، در پاسخ بايد گفت : وقتي از شمشير به هيچ وجه سخنى در ميان نمىآيد ، قطعا نمىتوان از مسح تنها به پى كردن ونيز گردن زدن تعبير كرد . ديگر آنكه قائلان به اين قول أنواع گوناگونى از كارهاى نكوهيده را به سليمان ( ع ) نسبت مىدهند ، چنانكه اوّلا نماز را ترك كرد ؛ ثانيا پس از ارتكاب اين گناه بزرگ به توبه وانباه مشغول نشد ؛ سوم آنكه با اين خطاب با پروردگار جهانيان سخن گفت : « ردّوها على » كه افراد بلند پايه با خدمتگزاران دون پايه چنين سخن مىگويند ؛ چهارم آنكه به دنبال آن گناهان ، بي آنكه از اسبان خطايى سرزده باشد ، آنان را گردن زد . از پيامبر أكرم ( ص ) روايت است كه آن حضرت از سربريدن حيوانات جز در مقام استفاده براي خوردن نمىكرد . اينها همه گناهان كبيرهاى هستند كه به سليمان ( ع ) - بي آنكه عبارات قرآن كريم بر آنها دلالت داشته باشد -
هامش
( 1 ) . تفسير ابن كثير ، 4 / 51 - 52 .
( 2 ) . محمد طيّب نجار ، پيشين ، 40 .