لفظ يا معنى يا تصوير به بازگشايى نياز دارد ، بازگشايد . « 1 » آغاز پيدايى آن نيز به روزگار پيامبر ( ص ) مىرسد و نخستين مفسر قرآن ، خود پيامبر است و سپس ياران او « 2 » كه بسيارى از اسرار را از زبان او آموخته بودند . « 3 » از ميان ياران پيامبر ( ص ) ، بنامترين مفسّران پس از حضرت على ( ع ) ، يكى ابن عباس است و ديگرى ابن مسعود ، « 4 » و پس از آنان نوبت به تابعان مىرسد كه نامورترين آنها اينهايند :
الف . شاگردان ابن عباس در مكه چون : مجاهد ( 21 - 103 ه - . ) ، عطاء بن ابى رباح ( 27 - 114 ه . ) ، عكرمه ( 25 - 105 ه . ) ، سعيد بن جبير ( 45 - 94 ه - . ) ؛ و در مدينه ، مانند :
عبدالرحمان بن زيد بن اسلم ، محمد بن كعب قرضى ( د 117 ه - . ) ، رافع بن مهران ( ابوالعاليه رياحى ) ( د 93 ه . ) ؛ ب : شاگردان ابن مسعود در عراق مانند : مسروق بن اجدع - كه عرب همدانى ( از قبيلهء همدان ) بود - و قتاده ابوالخطّاب سدوسى - كه عرب ساكن بصره بود - و عطاء خراسانى ( 50 - 135 ه - . ) و حسن بصرى - عالم زاهدى كه در مدينه زاده شد و در پناه امام على ( ع ) پرورش يافت و در بصره ساكن شد و همانجا در سال 110 ه . وفات يافت . « 5 »
در همين روزگار تابعان بود كه اسرائيليات و نصرانيات در گزارشهاى تفسيرى ، در سطحى گسترده راه يافت ، از اينرو كه :
1 . هنگام ظهور اسلام و پيش از آن ، يهوديان بسيارى در مدينه و حومهء آن زندگى مىكردند ، مانند بنى قينقاع ، بنى قريظه ، بنى النضير و نيز يهوديان خيبر ، فدك و تيماء ؛ و اينان هنگامى كه در قرنهاى اول و دوم ميلادى از سرزمينهاى خويش به سرزمين عربها كوچ
هامش
( 1 ) . عمر فروخ ، تاريخ الجاهلية ، 16 ، نيز : زركشى ، البرهان . . . ، 2 / 13 .
( 2 ) . فتاوى ابن تيميه ، 12 / 321 - 233 .
( 3 ) . ده نفر از اصحاب در تفسير نامور بودند : خلفاى چهارگانه ، ابن مسعود ، ابن عباس ، ابى بن كعب ، زيد بن ثابت ، ابوموسى اشعرى و عبد الله بن زبير . از چهار خليفه بيشترين گزارشهاى تفسيرى از امام على ( ع ) است و از آن سه ديگر بسيار اندك است . بنگريد به : حاجى خليفه ، كشف الظنون ، 1 / 178 ؛ سيوطى ، الاتقان ، 2 / 187 - 189 ؛ فتاوى ابن تيميه ، 13 / 364 - 366 ، 17 / 402 ؛ فجر الاسلام ، 202 - 204 .
( 4 ) . دربارهء شروط و آداب تفسير و مفسّر بنگريد به : الاتقان ، 2 / 175 - 187 ؛ تفسير المنار ، 1 / 17 - 26 ؛ صابونى ، التبيان فى علوم القرآن ، 177 - 181 .
( 5 ) . سيوطى ، الاتقان ، 2 / 190 ، 224 ، 225 ؛ فتاوى ابن تيميه ، 13 / 332 ، 347 ، 368 ، 369 ، 15 / 67 ، 68 ، 201 ؛ مقدمتان فى علوم القرآن ، 263 ، 264 ؛ احمد امين ، فجر الاسلام ، 174 ، 184 ، 204 ، 205 ؛ صابونى ، التبيان فى علوم القرآن ، 160 - 170 .