كردند « 1 » ، فرهنگ يهودى خويش را نيز به اين سرزمينها آوردند ، فرهنگى كه ريشه در كتابهاى دينى آنان و شرح و گزارش اين كتابها ، و نيز از آموزشهاى پيشوايان و عالمان آنان ، كه نسل به نسل پيش آمده بود ، داشت . افزون بر اين ، يهوديان در سرزمينهاى عرب ، مكانهاى ويژهاى - كه عربهاى جاهلى آنها را « مدارس » يا « بيت المدارس » « 2 » مىناميدند ، نيز داشتند كه در آنجاها مراسم مذهبى خويش را برگزار مىكردند ، و از آداب دينى ، تاريخ گذشته ، سرگذشتهاى پيامبران و كتابهاى دينى خود و . . . سخن مىگفتند ، [ و بىگمان پارهاى از اين گزارشها و آيينها به فرهنگ عربى نيز راه مىيافت ] . در اين باره ابوداوود از ابن عباس گزارش كرده است كه : گروه انصار كه بتپرست بودند ، به يهوديان كه اهل كتاب بودند ، به چشم برترى مىنگريستند و بسيارى از رفتارهاى آنان را سرمشق خويش مىساختند . « 3 »
2 . عربها همواره سفرهايى به شام و يمن داشتند ، و بىگمان با يهوديانى كه در آن سرزمينها مىزيستند برخوردها و پيوندهايى مىيافتند ، و همين پيوندها بىگمان زمينه مىشد تا عربها كه به دليل بدوات و بياباننشينى خود ، فرهنگى خرد و تنگ داشتند ، شيفتهء فرهنگ يهودى شوند و خواسته و ناخواسته بخشهايى از فرهنگ آنها را بپذيرند . و آنچه گره كار را كورتر مىكند ، اين است كه يهوديانى كه عربها از آنان فرهنگپذيرى داشتند ، خود بيشتر مانند عربها بدوى و بد فرهنگ بودند و از كتابهاى آسمانى خويش ، جز چيزهايى عوامانه چيزى نمىدانستند . « 4 »
3 . مسلمان شدن گروهى از احبار و عالمان يهودى مانند عبد الله بن سلام ، عبد الله بن صوريا ، كعب الاحبار و . . . كه از فرهنگ يهودى آگاهىهاى فراوانى داشتند و نزد مسلمانان نيز
هامش
( 1 ) . دربارهء زمان كوچ يهوديان به سرزمين عربها ، از سوى تاريخنگاران چند نظر گفته شده : 1 - زمان حضرت موسى ( قرن 13 پيش از ميلاد ) ؛ 2 - زمان حضرت داوود ( 1000 - 960 پيش از ميلاد ) ؛ پس از سلطهء سارگون دوم بر سامره ( 722 پيش از ميلاد ) ؛ پس از سلطه بخت نصر ( بنوكد نصر ) بر اورشليم ( 586 پيش از ميلاد ) ؛ پس از سركوب نهايى يهوديان در فلسطين به روزگار تيتوس در سال 70 ميلادى و به روزگار هادريان ميان سالهاى 132 - 135 ميلادى و ما همين نظر را درستتر مىدانيم . براى توضيح بيشتر بنگريد به : كتاب مؤلف ، بلاد العرب ، جزء پنجم ، « دراسات فى تاريخ الشرق الادنى القديم » .
( 2 ) . در اين باره بنگريد به : ونسينك ، المعجم المفهرس لالفاظ الحديث النبوى ، 2 / 120 ؛ رمزى نعناعه ، الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير ، 107 ؛ صحيح بخارى ، 9 / 131 : « كتاب الاعتصام بالكتاب و السنة » .
( 3 ) . تفسير ابن كثير ، 1 / 261 .
( 4 ) . ذهبى ، محمد حسين ، الاسرائيليات فى التفسير و الحديث ، 24 - 25 ؛ مقدمهء ابن خلدون ، 283 - 284 .