و بار ابرهه كه به آهنگ ويرانى كعبه ، آن سپاه كلان را با آن همه ساز و برگ راه انداخته بود و رنج راهى دراز و دشوار را بر خويش هموار ساخته بود و با دشوارىها و درگيرىهاى بسيار خويش را بدانجا رسانده بود ، آشكارا نشان مىدهد كه جايى براى چنان درخواستى نبوده است و اگر عبد المطلب نيز آن را از ابرهه مىخواست ، بىگمان ابرهه نمىپذيرفت و از آهنگ خويش باز نمىگشت و از انجام دادن آنچه براى آن آمده بود چشم نمىپوشيد .
بارى چنان كه در گزارشهاى عربى - اسلامى آمده است ، عبد المطلب از نزد ابرهه بازگشت و همراه ديگر قريشيان و مردم مكه به كوهها رفتند و در آنجا پناه گرفتند و چشم به راه ماندند تا ببينند ابرهه با شهر و خانهء آنها چه خواهد كرد . اما گزارش ديگرى كه درستتر و پسنديدنىتر مىنمايد ، گوياى اين است كه عبد المطلب نخست كوشيد تا مردم مكه را به پيكار ابرهه وادارد و چون كوشش كارساز نيفتاد و مردم از ترس به كوه و كمر گريختند ، عبد المطلب خود با گروهى از خويشانش ماند و آمادهء پاسدارى از كعبه و پيكار با حبشيان شد ، و همواره به دعا از خدا خواست تا خانهء خويش را از دستاندازى دشمنان پاس دارد . از اينرو كه چون هنگامه پايان پذيرفت و حبشيان به كام ناكامى و نابودى افتادند ، پايگاه عبد المطلب از آنچه پيشتر بود ، بسى فراتر رفت و در چشم مردم عزيزتر و گرامىتر شد . « 1 » از نشانهها و پشتوانههاى درستتر بودن اين گزارش دوم ، يعنى پيكار و پايدارى عبد المطلب در برابر ابرهه ، مىتواند نكتهاى باشد كه پيش از اين نيز از آن ياد كرديم كه مردم عرب همين كه شنيدند ابرهه مىخواهد كعبه را ويران كند ، پشتيبانى از آن و پيكار با او را بر خوش بايسته ديدند و از اينرو بود كه كسانى از آنان راه را بر ابرهه گرفتند و با او درآويختند ، مانند « دو نفر » - يكى از سران يمن - كه قوم خويش و ديگر عربها را به يارى فراخواند و با گروهى كه با او همراه شدند به پيكار ابرهه برخاست ، و گرچه او شكست خورد و ناكام ماند ، اما نشان داد كه عربها از كار ابرهه دلگير و ناخرسندند و به آسانى زير بار او نمىروند . نيز مانند اشعريان و خثعميان كه به روايت بيهقى نخست با ابرهه همراه بودند اما چون به مكه رسيدند ، نيزهها و شمشيرهاى خويش را شكستند و توبهكنان از دست يازيدن به آنچه ابرهه مىخواست ، سر باز زدند . « 2 »
هامش
( 1 ) . ابن هشام ، 1 / 49 - 50 ؛ تاريخ يعقوبى ، 1 / 252 - 253 ؛ دلائل النبوة ، 15 / 57 ؛ المعارف ، 312 ؛ ازرقى ، 1 / 145 ؛ احمد ابراهيم شريف ، همان ، 138 .
( 2 ) . بيهقى ، دلائل النبوة ، 1 / 59 ؛ ابن هشام ، 1 / 45 - 46 ؛ تفسير قرطبى ، 7278 ( چاپ الشعب ) ؛ تفسير ابن كثير ، 8 / 504 .