روزگاران سبائيان است و كهنترين سند دربارهء اين سد به روزگار او برمىگردد ، به حوالى سال 750 پيش از ميلاد - چنان كه برخى گفتهاند « 1 » - يا به حوالى سال 700 پيش از ميلاد - چنان كه برخى ديگر گفتهاند . « 2 »
بارى پس از « سمه على ينوف » پسرش « يتع امربين » ( ايتعمربين ) مىآيد و راه پدر را در بهسازى شيوههاى آبرسانى و آبيارى پى مىگيرد و چون آب سدّ « رحب » براى آبيارى همهء زمينهاى پذيراى كشت ، بسنده نبوده است ، « يتع امربين » براى كارايى بيشتر ، بهسازىهايى در آن انجام مىدهد . از جمله باز كردن آبراهى در منطقهاى سنگى و كوهستانى براى رساندن آب به سرزمين « يسرن » ، نيز بالا بردن و استوارتر ساختن ديوارهء سد نيز او خود سدّ ديگرى مىسازد ، بزرگتر از سدّ « رحب » با نام سدّ « هباد « 3 » » و نيز سدّى از همه كلانتر و كارآمدتر با نام « حبابض » كه زمينه شد تا آبهاى فراوانى كه پيشتر هدر مىرفت ، گرد آيد و زمينهاى بسيارى را زير كشت برد . « 4 »
گويا بر پايهء همينهاست كه پارهاى از پژوهشگران « يتع امربين » و پدرش « سمه على ينوف » را پايهگذاران اصلى سدّ مآرب دانستهاند ، سدّى كه بزرگترين پروژهء مهندسى در جهان كهن عرب شمرده شده است .
بارى ، از پى سدسازى و بهسازى آبرسانى ، زمينهاى كشاورزى به ويژه در حومهء مآرب گسترشى روزافزون يافت و همينها زمينه شد تا شأن و شكه مآرب بالا رود و ساكنانش فزونى پذيرد . و از آنجا كه بهبود اقتصادى سبائيان بر مدار كشاورزى - و نه دامدارى - مىچرخيد ، كوششهايى كه براى بهسازى آبرسانى انجام گرفت ، زمينه شد تا فراخى و فراوانى و ارزانى در ميان آنان چنان فزونى گيرد كه سرزمينشان بر ديگر سرزمينها برترى چشمگير بيابد و از مآرب شهرى چنان شكوفا و شگرف بسازد و از آن ، چنان تصويرى
هامش
( 1 ) . اين دوره در ميانهء سالهاى 800 - 650 پيش از ميلاد يا 750 - 450 پيش از ميلاد بوده است ، گرچه ما سخن كسانى را كه آغاز آن را سدهء دهم پيش از ميلاد گفتهاند ، درستتر مىپنداريم ، روزگارى كه شهبانوى سبا ، همسر سليمان نيز در آن مىزيسته است . ( بنگريد به : جواد على ، 2 / 269 ؛ نيز :BASOR ,137 ، 1955 ،p.
38 ؛Discoveries , p .73 . )
( 2 ) . جواد على ، 2 / 282 ؛ نيز :Discoveries , p .75 .
( 3 ) . احمد فخرى ، همان ، 183 ؛ جواد على ، 2 / 282 ؛ نيز :Glaser523 ، 525 ؛Discoveries , p .75 .
( 4 ) . فؤاد حسنين ، همان ، 291 . نيز :Ency . of Islam , III , P .290 ؛D . H . Muller , Die Burgen , II , p .13F .