رمانتيك و رؤيايى در ذهن و ضمير نويسندگان كلاسيك پديد آورد كه آن سرزمين را « سرزمين عربهاى خوشبخت » بنامند . بدينگونه بود كه مآرب در شكوه و شكوفايى نخست با « صرواح « 1 » » - پاىتخت بشكوه پيشين - از در هم چشمى درآمد و پس از چندى آن شهر را از شكوه و شكوفايى انداخت و خود پاىتخت سبأ شد و جاىگاه معبد خداى بزرگ سبائيان « موقاه « 2 » » . پس از « يتع امربين » ، پسرش « كرب ايل » و سپس شاهان ديگرى چون « ذمار على ذريح » و « يدع ايل وتار » نيز در بالاترين و استوارتر ساختن سد ، گامهايى برداشتند . « 3 »
در اينجا يادكردنى است كه منظور سبائيان از سدسازى دو چيز بود : نخست مهار كردن سيلها و تندابهايى كه گاه گاه و ناگهانى بر آنان مىتاختند و ويرانىها به بار مىآوردند ؛ و ديگر جلوگيرى از هدر رفتن آبها و گرد كردن آنها در پشت ديوار سد و بهرهبردارى به اندازه از آنها . و بدينگونه بود كه هم توانستند آبيارى و آبرسانى سرزمين سبأ را كه پنج متر از سطح آبها بالاتر بود ، تضمين كنند و هم آسودهخاطر باشند كه آبگير سد با سيلهايى كه در فصل باران از مناطق بارانخيز شرق يمن بدان سوى سرازير مىشود ، همواره پر آب خواهد
هامش
( 1 ) . « صرواح » در روزگار مكربها ( مكاربه ) پاىتخت سبا و پس از آنها تا چند سده يكى از شهرهاى بزرگ آن بوده است و جاى آن در « خربه » و « صرواح الخريبهء » كنونى ميان صنعا و مآرب بوده است و در سرودههاى عربها بسيار از آن ياد شده است و به گفتهء همدانى هيچ جا با آن سنجيدنى نبوده است و به گفتهء برخى از گزارشگران كاخى بوده است در يمن كه جنيان به فرمان سليمان براى بلقيس ساخته بودند . آنچه در اين گزارش بيش از هر چيز به چشم مىآيد ، رنگ و روى خيالپردازىهاى افسانهسازانى است كه از تاريخ اين شهر آگاهى نداشتهاند و نيز رنگ و روى اسرائيليانى كه همهء بناهاى ناشناخته را به سليمان و ديوان نسبت مىدهند . بازماندههاى باستانى صرواح در سه جا ديده مىشود : در « بناء » ، « قصر » - قريهاى نوساز كه در ساختن آن سنگهاى برخى از معبدها را به كار بردهاند - و « ضريبه » . و مهمترين آثار باستانى آن يكى معبد خداى ماه « موقاء » است و ديگرى خانهء بلقيس و سومى معبد « يفعان » - كه پس از معبد « موقاء » نزد مكاربه ارزش بسيار داشته است - ( بنگريد به : احمد فخرى ، 160 - 162 ؛ نزيه مؤيد العظم ، 2 / 34 ؛ ياقوت ، 5 / 402 ؛ لسان العرب ، 3 / 343 ؛ همدانى ، الاكليل ، 8 / 24 ، 45 ، 75 ، 10 / 22 ، 24 ، 26 ، 39 ، 110 ؛ صفة جزيرة العرب ، 102 ، 110 ، 203 ؛ منتخبات ، 60 ؛ نيز :G . Ryckmans , Publication of the Inscriptions , III ,1951 ؛D . Nielson , Op - cit , p . 141 .( 2 ) . فؤاد حسنين ، همان ، 291 ؛ نيز :
"Arabia", in CHI , I . P .10 ؛J . B . Philby , op - cit , p .39 ؛I . Shalid , Pre - Islamic .( 3 ) . جرجى زيدان ، همان ، 161 ؛ جواد على ، 7 / 210 ؛ نيز :P . H . Muller , op - cit , p .15 .