سدهاى ديگرى چون سدّ « مرخه » ، سدّ « شبوه » و سدّ « حريضه « 1 » » و سدهايى كه ماندههايى از آنها هنوز در درّهء « عديم » و در كنار دژ « عروثوبه » در جنوب حضرموت ديده مىشود . نيز نشانههايى هست كه در نجران ، در ميان صخرهها ، آبراهى سنگى كنده بودند كه به آبگير فراخى مىپيوست . گرداگرد اين آبگير ، سد و ديوارههايى بوده كه مىتوانسته است صد ميليون گالن آب را در خود ذخيره كند . « 2 »
4 . سدّ مآرب
حاصلخيزى سرزمين سبا ، زبانزد مردم عرب بوده است و مردم آن سرزمين افزون بر بهرهمندى از زمينهاى آباد و پربار خود ، از راه بازرگانى نيز بهرهء فراوان مىبردند ، زيرا زيستگاه آنان يك گذرگاه بازرگانى بسيار مهمّى بوده كه يكى از بزرگترين نقشها را در تاريخ جهان كهن داشته است . در آنجا در نزديكىهاى شهر مأرب دريچهاى ديده مىشود كه گذرگاه آبهايى را تنظيم مىكرده كه از كانال دست راست سدّ بيرون مىآمده است . ( در دو سوى راست و چپ سدّ مآرب دو كانال بوده است كه هنوز ماندههايى از ديوارههاى سنگى آنها در بخش جنوبى شهر ديده مىشود ، آنجا كه دروازهء اصلى ديوارى كه به سوى معبد « اوام » يا « محرم بلقيس » پيش مىرفته ، جاى داشته است و در ديوار شمالى آن سنگنوشتهء معروف شمارهء 1 - 44 يافت شده گوياى اينكه سالار سبأ « ذمار على وتار » پسر « كرب ايل » - كه در سدهء هفتم پيش از ميلاد مىزيسته است - اين دريچه و آب راه را در برابر پرستشگاه خدايشان « عتتر « 3 » » ساخته است . و چنين مىنمايد كه او براى بهسازى كشاورزى كارهايى كرده بوده است ، چنان كه به گفتهء سنگنوشتهء ( هالوى 349 ) فرمان داده بود تا شهر « تشق » را
هامش
2 / 230 - 231 . نيز :G . F . Hill , Catalogue of the Greek Coins of Arabia , Mesopotamia and Persia , p . IXXIV ,75 ) .
( 1 ) . جواد على ، 7 / 213 ؛ نيز :C . Thompson and E . Gardiner , in GI ,93 ، 1939 ،pp. 34 - 35 .
( 2 ) . جواد على ، 7 / 213 ؛ نيز :J . B . Philby , The Land of Sheba , p .16 ؛A . Grohman , op - cit , p .153 .
( 3 ) . احمد فخرى ، همان ، 171 ، 180 ؛ نيز :J . Ryckmans , Les Institutions Monarchiques , pp .62 - 3 .