جهانيان ، در آن نشانههاى آشكارى است [ چونان ] مقام ابراهيم . و هر كه بدان درآيد ، ايمن است . و بر مردم است كه براى خدا حجّ اين خانه گزارند . مردمى كه مىتوانند بدانجا روند » . « 1 »
از اين آيات [ كه گزاردن حج را بر توانگران بايسته كرده است ] ، برمىآيد كه آيين حج ، استمرار خواستهاى خدايى و ديرين است - خواستهاى كه كسانى بايد بدان باور داشته باشند و كسانى بايد آن را بجا آورند - زيرا كعبه نخستين خانهاى است كه براى مردم ساخته و نهاده شده است « 2 » ، خانهاى است كه سرچشمهء خير و بركت است و مايهء رهنمونى و هدايت ، خانهاى است كه به دست ابراهيم ساخته شد و دليل آن ، نشانهايى است چون مقام ابراهيم و خانهاى است كه هر كه بدان درآيد ايمن و آزاد است .
در اين آيه واژهء « الناس » ( همهء مردم ) واژهاى چشمگير و تأمل برانگيز است و نشانگر اين كه حج بر همهء مردم تكليف است . « 3 » همانگونه كه واژهء « العالمين » ( جهانيان ) نيز نشانگر اين است كه كعبه مايه و زمينهء هدايت همهء انسانهاست . و از اينجاست كه مىبينيم همين كه ابراهيم ساختن خانه را به پايان مىبرد ، خداوند او را فرمان مىدهد تا مردم را به حج خانه فرا خواند :
« و اذّن فى النّاس بالحجّ يأتوك رجالا و على كل ضامر يأتين من كلّ فجّ عميق » « 4 » ( مردم را به حج فراخوان تا پياده و سوار بر هر شتر لاغرى از دوردست نزد تو آيند ) .
دربارهء اين آيه از ابن عباس گزارش شده كه ابراهيم گفت : پروردگارا ! صداى من به مردم نمىرسد . پاسخ شنيد : تو آنان را فراخوان ، رساندنش با من . پس ابراهيم ندا داد : اى مردم ! خداوند حج خانهء كعبه را بر شما واجب ساخته است . و اين نداى ابراهيم را آفريدگان ميان آسمان و زمين ، حتى آنان كه هنوز به دنيا نيامده بودند ، شنيدند ، و مؤمنانى كه حج گزاردنشان تا قيامت ، از پيش در علم خداوند بوده ، نداى او را پاسخ دادند و لبيك گفتند . پس از اين فراخوانى بود كه بر پايهء گزارشى از پيامبر ( ص ) ، جبرئيل نزد ابراهيم آمد و به او آموخت كه
هامش
( 1 ) . سورهء آل عمران ، آيات 96 - 97 .
( 2 ) . در اين باره گزارشى بازخوانده به امام على ( ع ) در دست است كه كسى از او پرسيد : آيا كعبه نخستين خانه است و امام فرمود : نه ، پيش از آن نيز خانههايى بوده است ، اما آن نخستين خانهاى است كه براى همهء مردم بنا شده و سرچشمهء هدايت و رحمت و بركت است و نخستين كسى كه آن را بنا كرده ابراهيم است . بنگريد به :
تفسير كشاف ، 1 / 446 ؛ تفسير طبرى ، 3 / 69 ، 7 / 19 ؛ بسنجيد با : ابن كثير ، 2 / 299 ؛ قصص الانبياء ، 106 .
( 3 ) . احمد ابراهيم شريف ، همان ، 173 . نيز بنگريد به : تفسير ابن كثير ، 4 / 631 - 647 ؛ تفسير المنار ، 4 / 6 - 14 .
( 4 ) . سورهء حج ، آيهء 27 .