نشان ديگر ، اين گزارش انجيل برنابا از زبان مسيح ( ع ) است كه گفت : « حقيقت را براى شما مىگويم ، اگر در سخن فرشتهء خدا جبرئيل نيك بنگريد ، دروغ و دغلهايى را كه در كتابهاى ما و بر زبان فقيهان ما آمده است ، درمىيابيد ، زيرا فرشته گفت : اى ابراهيم ! جهانيان همه به زودى خواهند دانست كه خدا تو را چگونه دوست دارد ، اما چگونه بدانند كه تو نيز خدا را دوست دارى ؟ بايد كارى كنى كه جهانيان بدانند كه تو خدا را دوست دارى . ابراهيم پاسخ داد كه من بندهء خدا هستم و آمادهء انجام دادن هر كارى كه او بخواهد . اينجا بود كه خداوند به ابراهيم گفت : پسر نوباوهات را بردار و براى قربانى كردن به بالاى كوه ببر . پيداست كه اسحاق ، نوباوه يعنى نخستين پسر نيست زيرا هنگام ولادت او ، اسماعيل 7 ساله [ يا 14 ساله ] بوده است . « 1 »
افزون بر همهء اينها ، آيا در مراسم حج نشانههاى آشكارى نيست بر اين كه مكان قربانى در مكه بوده و نه در فلسطين ، و دربارهء اسماعيل بوده و نه اسحاق ؟ و اين مسلماناناند و نه يهوديان ، كه از ديرباز تاكنون - نيز در آينده - همواره در مراسم هر سالهء حج ، با طوافشان ، با قربانى كردنشان ، با سعى صفا و مروهشان ، با رمى جمرههاشان و . . . به گونهاى نمادين ، خاطرهى شگفت و شكوهمند قربانى شدن اسماعيل را زنده نگه داشتهاند ؟ اگر به ياد داشته باشيم كه اين اسماعيل و مادرش بودند كه به مكه برده شدند و نه اسحاق و مادرش ، و اين اسماعيل بود و نه اسحاق كه در ساختن كعبه ، پدر را همراهى مىكرد و آيين حج ، بىمراسم قربانى روز عيد قربان كه در منى انجام مىگيرد و نه در فلسطين ، پايان نمىپذيرد ، همهء اينها آشكارا نشان مىدهد كه دانسته يا ندانسته ، به خطا رفتهاند آنان كه گفتهاند رويداد قربانى در شام و فلسطين بوده است ، كه اگر اينگونه مىبود ، بايد همهء مراسم حج كه ادامهء نمادين همان داستان قربانى است ، در شام انجام مىگرفت و نه در مكه .
در اين باره سخن سيوطى نيز شنيدنى است كه گفته : بشارت فرزند به ابراهيم دوبار در قرآن آمده : 1 . در اين آيهها : « ابراهيم گفت خداى من ، فرزندى از صالحان به من ببخش ، پس
هامش
7 / 28 - 30 ؛ تاريخ ابن خلدون ، 2 / 38 ؛ ابن اثير ، 1 / 110 - 111 ؛ تفسير طبرى ، 23 / 84 - 85 ؛ تفسير بيضاوى ، 2 / 297 ؛ تفسير قرطبى ، 15 / 101 ؛ آلوسى ، روح المعانى ، 23 / 133 - 135 .
( 1 ) . محمد حسنى عبدالحميد ، ابوالانبياء ابراهيم الخليل ، 86 ؛ على عبد الواحد وافى ، الاسفار المقدسة ، 87 - 88 ؛ با يادآورى ناسازگارى اين گزارش با دو گزارش سفر پيدايش ، 16 : 16 و 17 : 3 .