آمده و وصف درستى نيز هست ، زيرا پذيرش قربانى به صبر و بردبارى نياز دارد ، با اسماعيل همخوان است ، زيرا او آشكارا در قرآن به صبر توصيف شده است ، در اين آيه : « اسماعيل و ادريس و ذوالكفل ، همه از صابران و بردباراناند « 1 » » . نيز توصيف اسماعيل به درستى در پيمان ، در اين آيه : « همانا كه او درست پيمان بود « 2 » » مىتواند نشان ديگرى باشد بر اينكه اسماعيل ، همان قربانى است ، زيرا او بود كه به پدر وعده داد كه بر قربانى شدن صبر مىكند و به اين وعدهء خويش وفا نيز كرد ، افزون بر اينها بشارت به تولد اسحاق يك معجزه بود ، معجزهاى نويدبخش و شادىآفرين براى پدر و مادرى كه هر دو پير و عقيم بودند ، اما بشارت به ذبيح تنها براى پدر بود - نه براى پدر و مادر - آن هم مژدهاى كه آزمونى دشوار را در پى داشت . « 3 »
از اينها گذشته ، خداوند [ ابراهيم را مژده داد كه اسحاق را به او ببخشد تا پيامبرى از صالحان گردد . ] چنان كه فرمود : « او را به اسحاق كه پيامبرى از صالحان است مژده داديم « 4 » » .
پس چگونه بعد از چنين مژدهاى او را به قربانى كردن كسى كه بايد پيامبرى صالح گردد ، فرمان مىدهد « 5 » ؟ نكتهء ديگر اينكه بشارت به اسحاق همراه با بشارت به يعقوب نيز هست : « ما او را به اسحاق مژده داديم و از پس اسحاق به يعقوب « 6 » » و اين همراهى ، چنان كه محمد بن كعب قرظى گفته است ، خود نشانهاى بر ذبيح بودن اسماعيل است . زيرا درست نمىنمايد كه خداوند نخست ابراهيم را به اسحاق و از پشت اسحاق به يعقوب بشارت دهد ، آنگاه در فرمانى ناسازگار با اين بشارت ، او را به قربانى كردن اسحاق فرمان دهد ، آن هم زمانى كه هنوز اسحاق كودك است و هنوز يعقوب از پس او به دنيا نيامده است . « 7 »
نشان ديگر ، اين گزارش كه عمر بن عبدالعزيز از دانشمندى يهودى كه اسلام آورده بود پرسيد : ذبيح كدام يك از دو پسر ابراهيم است ؟ و او به خدا سوگند خورد كه اسماعيل است و يهوديان نيز اين را مىدانند اما از روى حسد با شما عربها گفتهاند اسحاق است ، تا آن فضيلت بزرگ از آن پدران خودشان باشد ، نه پدران شما . « 8 »
هامش
( 1 ) .« وَ إِسْماعِيلَ وَ إِدْرِيسَ وَ ذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ »( سورهء انبياء ، آيهء 85 ) .
( 2 ) .« إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ »( سورهء مريم ، آيهء 54 ) .
( 3 ) . فتاوى ابن تيميه ، 4 / 331 - 335 ؛ روح المعانى ، آلوسى ، 2 / 134 ؛ تفسير طبرى ، 23 / 85 .
( 4 ) . سورهء صافات ، آيهء 112 .
( 5 ) . تفسير قرطبى ، 5545 .
( 6 ) .« فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ »( سورهء هود ، آيهء 71 ) . نيز بنگريد به : تفسير طبرى ، 15 / 389 - 397 .
( 7 ) . روح المعانى ، 23 / 134 ؛ تاريخ الخميس ، 108 .
( 8 ) . ابن كثير ، قصص الانبياء ، 1 / 215 - 217 ؛ ابن كثير ، البداية و النهاية ، 1 / 159 - 160 ؛ تفسير القرآن العظيم ،