( 1 ) ( معافر ) « دينار من قيمة المعافرىّ » ( 91 ) ( 109 ) : معافرىّ از جامههاى يمنى منسوب به معافر بوده و آن ، قبيلهاى است در يمن . معنى عبارت ، روشن نيست ؛ جز آنكه در روايتهاى ديگر است كه پيامبر ( ص ) به وى دستور داد « كه يك دينار يا برابر آن ، جامهء معافرى بستاند » .
شايد منظور وى آن است كه دادن جامهء معافرى به عنوان گزيت ، واجب است . چنانچه كسى به آن دسترسى نداشت ، يك دينار مىپردازد . الأكوع الحوالى گفته است ( ص 105 ) : معافر همان است كه امروز به آن الحجرية مىگويند .
( 2 ) ( معرة ) بنگريد : « عرّ » .
( 3 ) ( مكس ) « ابنه الّذى فى خثعم فأمكسوه فإنّه عليهم ضامن » ( 185 ) ، يعنى ماليات را از او بستانيد ( ؟ ) ؛ شايد بدين معنى است كه : او را نگهداريد .
( 4 ) ( ملّ ) « لا إهلال ، و لا امتلال » ( حاشيهء 11 ) ، الامتلال فى الشّيء : شتاب داشتن در آن و گويا شتاب در تبهكارى مورد نظر بوده است .
( 5 ) ( ملأ ) « أن يسلّموا الغششة برمّتهم و إلا فهم متمالئون » ( 350 ) ؛ « ثمّ تمالأ المسلمون » ( 280 ) ، تمالأ : يارى نمود و در كار شركت جست . در حديث عمر ( ر . ض ) است : « أنّه قتل سبعة نفر برجل قتلوه غيلة و قال : لو تمالأ عليه أهل صنعاء لأقدتهم » ( كه وى هفت تن را به قصاص يك مرد كه او را بىخبر كشته بودند ، كشت و گفت : اگر همهء مردم صنعاء در كشتن وى دست داشتند ، همهء ايشان را در برابر خون وى ، مىكشتم .
( 6 ) ( ملك ) « إلى أملوك ردمان » ( 246 ) ، أملوك : گروهى از عرب حمير بودند . در التّهذيب است كه ايشان ، سران و فرمانروايان حمير بودند .
( 7 ) ( مم ) « من زنى مم بكر . . . مم ثيّب » ( 133 ) : به زبان مردم يمن ، « مم » به معنى « من » است .
( 8 ) ( منّ ) « المنّ و السّلوى » ( 15 ) : منّ مايعى است كه به صورت دانههاى باران خرد از آسمان بر روى درخت يا سنگ فرو مىبارد ؛ شيرين مىگردد و چون عسل بسته مىشود و مانند انگم بر درخت خشك مىگردد و به شكل ترنجبين يا شير خشت در مىآيد . منّ معروف ، آن است كه بر درخت بلّوط نشست . طبيعت آن ، معتدل و براى سرفهء تر و سينه و ريه ، سودمند است ( 92 ) . اين كلمه ، در قرآن نيز آمده است ( 93 ) .
« بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ »
( 302 ) ، المنّ : نعمت ، نيكى و احسان است .
( 9 ) ( منع ) « و لهم المنعة ما أدّوا الجزية » ( 331 ) يعنى مسلمانان از ايشان ، دفاع و نگهدارى مىكنند .
المنعة : نگهدارى و دفاع است . همچنين است در ( * / د ، 3 / ب ) .
( 10 ) ( مؤن ) « و مئونة العون من بيت مال المسلمين » ( 291 ) ؛ « و على نجران مؤنة رسلى » ( 94 ) ، المئونة : خوراك .
( 11 ) ( موس ) « جرت عليه المواسى » ( 368 / ألف ) الموسى : ابزار تراشيدن كه به كار گرفتن آن ، نشانهء