ايشان در دادن و ستاندن خونبها و ديه ، بر همان شيوهء گذشته رفتار خواهند كرد . تعاقل به معنى دادن خونبها است .
( 1 ) ( عكّ ) « عكّة من عسل » ( 219 / ألف ) : عكّة : مشك كوچك .
( 2 ) ( علف ) « تأكلون علافها » ( 113 ) علف : خوراك چهارپايان و جمع آن ، علاف است .
( 3 ) ( علم ) « يعلّم النّاس معالم الحجّ » ( 79 ، 105 ) : مفرد معالم ، معلم و آن ، چيزى است كه به عنوان نشانه ، در راهها و مرزها به كار مىرود . منظور ، احكام حجّ و راهها و دستورهاى آن است .
« معلّم » ( * / ه ، 314 / ألف ) : معلّم : كسى كه مردم را آموزش مىدهد و آنچه را كه نمىدانند ، به ايشان ياد مىدهد . « حمى حول قريتهم على أعلام معلومة » ( حاشيه 185 ) ، الأعلام : نشانههاى مرزها .
( 4 ) ( عما ) ( 73 ) « لنا الضّاحية . . . و المعامى » ( 190 ) : المعامى ( 74 ) : زمينهاى ناشناختهاى كه نشانى از آبادانى در آنها نباشد ( النّهاية ) .
« أعوذ باللّه أن تدركنى و إيّاك عمياء مجهولة » ( 328 ) : العمياء : گمراهى و نادانى .
( 5 ) ( عمد ) « و ليقم عمودىّ النّاس عليهما » ( 46 ) ؟ در تفسير طبرى 24 / 54 آمده است : أهل العمودىّ ، يعنى صحرانوردان .
( 6 ) ( عمر ) « عمران » ( 132 / ألف ) : العمران ، بر پايهء نوشته ابو عبيد در كتاب غريب الحديث ، در تفسير اين نامه ، به معنى عمارت و وسيلهء آبادانى است . « عامر أو غامر » ( 325 / ألف ) عامر : زمين كشاورزى آباد .
( 7 ) ( عمل ) « ما اعتملوا من ذلك فهو لهم ( 100 ) ، اعتمل الرّجل : مرد خود ، سرگرم كار شد . در اينجا كشاورزى و آبادسازى زمين در نظر است . « معتملا يعتمله » ( 164 / ألف ) نيز به همين معنى است .
( 8 ) ( عنو ) « و هم يفدون عانيهم » ( 1 ) ، العانى : اسير .
( 9 ) ( عور ) « فى كلّ خمس شاة غير ذات عوار » ( 192 ، 110 / ج ) ، العوار : عيب و كمبود .
« و لا يدلّوهم على عورات المسلمين » ( 291 ) ، العورة : عورت در مرزها و پيكار ، به معنى شكافى است كه از آنجا بيم كشتار رود . نيز به هر نهانگاه در خور پوشانيدن ، عورت گويند .
( 10 ) ( عوم ) « علّموا غلمانكم العوم » ( 356 / ج ) ، عوم : شنا كردن در آب است .
( 11 ) ( عون ) « من قرئ عليه كتابى هذا فلم يطع فليس له من اللّه معون » ( 234 ) المعون و المعونة :
يارى كردن .
( 12 ) ( عهد ) « معاهد » ( 285 ، 291 ، 341 ، 369 بند 6 ) ، به هر شهروند غير مسلمان حكومت اسلامى ، معاهد گويند .
( 13 ) ( عهر ) « للعاهر الحجر » ( 75 ) ( 287 / ب ) : زناكار ، سنگسار مىگردد .
مجموعة الوثائق السياسية للعهد النبوي و الخلافة الراشدة ( نامه ها و پيمانهاى سياسى حضرت محمد ( ص ) و اسناد صدر اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 682
مساهمون: محمد حميد الله
ص٦٨٢