هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ
آنجا آزموده شدند مؤمنان و ثابت قدمان از اهل تزلزل ممتاز گشتند
وَ زُلْزِلُوا
و جنبانيده شدند
زِلْزالًا شَدِيداً
جنبانيدنى سخت يعنى از جاى برفتند به مثابه بددلان عزم اين سفر را فسخ مىنمودند و ناشكيبايان اوراق الفرار مما لا يطاق تكرار مىفرمودند بيت
آرام ز دل بشد و دل از جاى * هوش از سر رفت و قوت از پاى
وَ إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ
و ياد كن آن را كه گفتند منافقان چون ابن ابى و قشير
وَ الَّذِينَ
و آنان كه
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ
در دلهاى ايشان بيماريست يعنى ضعف اعتقاد
ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ
وعده نداد ما را خداى تعالى و رسول او در فتح شام و يمن و فارس
إِلَّا غُرُوراً
مگر وعده بفريب يعنى سخنى كه مردم را به آن بازى دهند
وَ إِذْ قالَتْ
و آن را نيز ياد كن كه گفتند
طائِفَةٌ مِنْهُمْ
گروهى از منافقان چون اوس بن قبطى و ابو عرابه و ابن ابى
يا أَهْلَ يَثْرِبَ
اى اهل يثرب و آن زمينى است كه مدينه طيبه طاهره در ناحيتى ازو واقع شده و نهى آمده است كه مدينه را يثرب گويند القصه اين منافقان مردم مدينه را گفتند
لا مُقامَ لَكُمْ
جاى بودان نيست شما را در لشكرگاه محمد ص يا توقف درينجا هيچ وجه ندارد
فَارْجِعُوا
پس بازگرديد به منزلهاى خود كه در مدينه داريد يا آنكه اقامت بر دين اسلام وجهى ندارد رجوع كنيد بدين پدران و او را بدست دشمنان باز دهيد
وَ يَسْتَأْذِنُ
و دستورى رجوع مىطلبيد
فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ
گروهى از ايشان پيغمبر را يعنى بنو حارثه و بنو سلمه
يَقُولُونَ
مىگويند
إِنَّ بُيُوتَنا
به درستى كه خانهاى ما در مدينه
عَوْرَةٌ
خاليست و استحكامى ندارد ما را اجازت ده تا برويم و آن را نگاه داريم تا دشمن بر ان شبخون نكند
وَ ما هِيَ بِعَوْرَةٍ
و حال آنكه خانهاى ايشان خالى و با خلل نيست بلكه استحكام تمام دارد
إِنْ يُرِيدُونَ
نمىخواهند بدين رفتن
إِلَّا فِراراً
مگر گريختن از جنگ
وَ لَوْ دُخِلَتْ
و اگر درآمده شود به مدينه يعنى لشكر كفار درآيند
عَلَيْهِمْ
بر منافقان و هجوم كنند
مِنْ أَقْطارِها
از جوانب آن يعنى بهيكباره در مدينه درآيند و گرداگرد ايشان فروگيرند
ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ
پس خواسته شوند فتنه را يعنى ايشان را دعوت كنند بشرك يا مقاتله مسلمانان
لَآتَوْها
هر آئينه بدهند فتنه را يعنى اجابت كنند سخن ايشان را
وَ ما تَلَبَّثُوا
و درنگ نكند
بِها
به اجابت فتنه
إِلَّا يَسِيراً
مگر اندكى بلكه زود مشرك شوند يا محاربه كنند با اهل اسلام .