النَّبِيُّ أَوْلى
پيغمبر سزاوارتر است
بِالْمُؤْمِنِينَ
به گرويدگان
مِنْ أَنْفُسِهِمْ
از نفسهاى ايشان در همه كار چه هر چه فرمايد عين صلاح بندگان و محض فلاح ايشان است بخلاف نفس ايشان كه امر او سبب شقاوت و موجب عقوبت است پس بايد كه آن حضرت ص دوستترين باشد به بنده از نفس او و در حديث آمده كه نگرود هيچ يك از شما و مؤمن نباشد تا نباشم من دوستتر از پدر و مادر و فرزند و نفس او و همه مردمان - آوردهاند كه چون حضرت رسالتپناه صلى اللّه عليه و سلّم به غزوه تبوك عزيمت فرمود همه مسلمانان را بخروج امر فرمود بعضى گفتند از پدر و مادر دستورى طلبيم آيت آمد كه او اولىتر است به مؤمنان از نفسهاى ايشان پس بايد كه فرمان او را از همه فرمانها لازمتر شمارند و شنوند و در عين المعانى آورده كه محبّت به او سزاوارترست از محبت با خود يا ديگران مثنوى
امتحان را در دو عالم اوست دوست * دوستى ديگران بر بوى اوست
دوستى با اصل بايد كرد و بس * فرع را بهر چه دارد دوست كس
اصل دارى فرع گو هرگز مباش * تن بمان و جان بگير اى خواجه تاش
وَ أَزْواجُهُ
و زنان او
أُمَّهاتُهُمْ
مادران مؤمنانند يعنى از جهت تحريم و از روى تعظيم چه رويت ايشان روا نبوده و نسبت وراثت نداشتهاند در مصحف ابى و قرات ابن مسعود چنين بود كه و هو اب لهم و ازواجه امهاتهم مراد شفقت تمام و رحمت لا كلام است و چون در صدر اسلام به هجرت و موالات و مواخات ميراث مىگرفتند سبحانه نسخ حكم آن را مىفرمايد كه
وَ أُولُوا الْأَرْحامِ
و خويشاوندان
بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ
برخى از ايشان سزاوارترند به برخى از توارث
فِي كِتابِ اللَّهِ
در لوح محفوظ يا در آنچه فرستاده از قرآن يعنى آيت مواريث و حكم كرده كه اولو الارحام احقاند بميراث
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
از گرويدگان يعنى انصار
وَ الْمُهاجِرِينَ
و از مهاجران كه پيغمبر عليه الصلاة و السلام ايشان را با يكديگر برادرى داده
إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا
مگر آنكه بكنيد در زندگانى خود
إِلى أَوْلِيائِكُمْ
با دوستان خود
مَعْرُوفاً
نيكوئى يا وصيت كنيد براى هر كه دوست مىداريد
كانَ ذلِكَ
هست آنكه ذكر كرده شده از اولويّت پيغمبر و توارث ذوى الارحام
فِي الْكِتابِ
در لوح محفوظ يا قرآن
مَسْطُوراً
نوشته شده و ثابت گشته
وَ إِذْ أَخَذْنا
و ياد كن آن را كه فراگرفتيم
مِنَ النَّبِيِّينَ
از پيغمبران
مِيثاقَهُمْ
پيمان ايشان را بر آنكه خداى را پرستند و به عبادت خدا دعوت فرمايند و يكديگر را تصديق كنند و امت را نصيحت كنند و يا هر يك بشارت دهند به پيغامبرى كه بعد ازو خواهد بود و اين ميثاق از پيغامبران در روز الست گرفتيم
وَ مِنْكَ
و گرفتيم از تو نيز كه محمدى ص
وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ
و ازين همه پيغمبران مذكور على نبينا و عليهم السلام اخذ نموديم تخصيص ذكر اين پيغمبران براى آنست كه اولوالعزم بودهاند و تقديم پيغمبر ما بر ايشان جهت تعظيم است
وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ
و گرفتيم ما از پيغمبران همه
مِيثاقاً غَلِيظاً
پيمانى محكم مؤكد به سوگند .