ما جَعَلَ اللَّهُ
نيافريد خداى تعالى
لِرَجُلٍ
مر مردى را
مِنْ قَلْبَيْنِ
دو دل
فِي جَوْفِهِ
در درون او زيرا كه قلب معدن روح حيوانى و منبع قوتها است پس يكى بيش نبايد زيرا كه روح حيوانى يكى است در زاد المسير آورده كه منافقان مىگفتند آن حضرت ص دو دل دارد يكى با ما و يكى با اصحاب رض خود حق سبحانه فرمود كه دروغ مىگويند حق تعالى سبحانه هيچ كس را دو دل نداده
وَ ما جَعَلَ
و نگردانيد خداى
أَزْواجَكُمُ اللَّائِي
زنان شما آن زنان كه
تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ
ظهار مىكنيد از ايشان
أُمَّهاتِكُمْ
مادران شما يعنى زنى را كه مىگوئيد انت على كظهر امى مادر شما نساخته زيرا كه اجتماع زوجيت و اموميّت كه يكى مقتضى مخدوميت و ديگر مستدعى خادميتست در يك زن از قبيل محالاتست كى تواند بود
وَ ما جَعَلَ
و نگردانيد خداى
أَدْعِياءَكُمْ
پسران خواندگان شما را
أَبْناءَكُمْ
پسران حقيقى شما چه بنوت امر اصلى و دعوت صورتى عارضى است پس با يكديگر مجتمع نشوند نزد عرب ظهار طلاق بوده و پسرخوانده چون فرزند اصلى و صلبى ميراث مىبرد حق سبحانه فرمود كه چنان كه دو دل در يك درون جمع نمىشود زوجيت و اموميت در يك زن و فرزندى و پسرخواندگى در يك تن جمع نشود
ذلِكُمْ
اين كه مظاهره را مطلقه مىدانيد و دعى را ابن مىخوانيد
قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ
سخنى است كه به زبانهاى خود مىگوئيد و حقيقت ندارد
وَ اللَّهُ
و خداى تعالى
يَقُولُ الْحَقَّ
مىگويد سخن راست كه مطابق واقع است
وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ
و او راه مىنمايد بطريق حق اين آيت از براى زيد بن حارثه رضى اللّه عنه نازل شد كه مردم او را زيد بن محمد ص گفتندى و حال آنكه او مملوك حضرت خديجه رض بوده و حضرت خديجه رض او را به حضرت ص بخشيد و حضرت رسالتپناه صلى اللّه عليه و سلّم او را آزاد كرد و چون فرزندانش پرورش مىداد و مردم او را پسر آن حضرت مىگفتند حق سبحانه فرموده كه
ادْعُوهُمْ
بخوانيد آن فرزندان را و نسبت دهيد
لِآبائِهِمْ
به پدران ايشان
هُوَ
اين خواندن
أَقْسَطُ
راستترست
عِنْدَ اللَّهِ
نزديك خداى تعالى در صحيح بخارى از ابن عمر رض منقول است كه ما نمىگفتيم الا زيد بن محمد ص تا اين آيت آمد او را زيد بن حارثه گفتيم
فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا
پس اگر ندانيد
آباءَهُمْ
پدران ايشان را كه نسبت دهيد به آنها
فَإِخْوانُكُمْ
پس ايشان برادران شمااند
فِي الدِّينِ
در دين اسلام پس بگوئيد يا اخى
وَ مَوالِيكُمْ
و دوستان شمااند در خطاب گوئيد يا مولاى
وَ لَيْسَ عَلَيْكُمْ
و نيست بر شما
جُناحٌ
گناهى
فِيما أَخْطَأْتُمْ
در ان چيز كه خطا كرديد
بِهِ
بدان چون گفتن زيد بن محمد ص
وَ لكِنْ ما تَعَمَّدَتْ
و ليكن گناه هست در ان چيز كه قصد كند
قُلُوبُكُمْ
دلهاى شما و كسى را نسبت دهيد به غير پدر او
وَ كانَ اللَّهُ
و هست خداى تعالى
غَفُوراً
آمرزنده آن را كه خطاب كند
رَحِيماً
مهربان بر صاحب عمد چون توبه كند .