وَ إِذا قِيلَ
و چون گفته شود
لَهُمُ اسْجُدُوا
مر مشركان را كه سجده كنيد
لِلرَّحْمنِ
مر خداى بخشاينده را
قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ
گويند كيست رحمن يعنى اسمى است كه مسماى او را نمىشناسيم چه كفار قريش اسم رحمن را بر خداى اطلاق نمىكردند پس چون به سجده مأمور گشتند گفتند ما رحمن را نمىشناسيم و نمىدانيم
أَ نَسْجُدُ
آيا سجده كنيم يعنى نكنيم
لِما تَأْمُرُنا
آن چيزى را كه مىفرمائى ما را به سجده او
وَ زادَهُمْ
و زياده مىكند ذكر رحمن يا امر به سجده او كافران را
نُفُوراً
رميدن از ايمان و دور شدن از راه حق اين سجده هفتمست بقول امام اعظم رح و بقول امام شافعى رحمه اللّه هشتم در فتوحات آورده كه اين سجده سجده نفور و انكارست و فرمود كه چون مؤمن در تلاوت اين آيت سجدهكنان ممتاز گردد از اهل انكار و نفور اين سجده سجده امتياز ، نيز توان گفت
تَبارَكَ الَّذِي
بزرگ است آن خدائى كه بقدرت كامله
جَعَلَ فِي السَّماءِ
بيافريد در آسمان
بُرُوجاً
برجهاى دوازدهگانه را يا قصرهائى كه حقيقت آن جز او نداند
وَ جَعَلَ فِيها
و بيافريد در آسمان يا در بروج
سِراجاً
چراغى را كه آفتاب است
وَ قَمَراً مُنِيراً
و ماهى روشن يا روشنى بخشنده را
وَ هُوَ الَّذِي
و اوست آن كسى كه به حكمت تمام
جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ
گردانيد شب و روز را
خِلْفَةً
خداوند اختلاف يعنى مخالف يكديگر در صفات و احوال يا خلف از يكديگر در ذهاب و مجىء و اين گردانيدن دليلست
لِمَنْ أَرادَ
مر آن كسى را كه خواهد
أَنْ يَذَّكَّرَ
آنكه ياد كند بدائع قدرت و صنائع فطرت را در ايجاد ليل و نهار
أَوْ أَرادَ شُكُوراً
يا خواهد سپاسدارى و شكرگزارى بر نعمتهاى حضرت بارى كه تعاقب شب و روز از ان جمله است
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ
و بندگان يا پرستندگان خداى بزرگ رحمت اضافت براى تخصيص و تفضيل است و در فصول آورده كه چنانچه اسم رحمن خاص است به حق سبحانه اين عباد نيز خواص بارگاه قرب اويند و اين بندگان
الَّذِينَ يَمْشُونَ
آنانند كه مىروند
عَلَى الْأَرْضِ
بر روى زمين
هَوْناً
از روى تواضع يا به سكينه و وقار يا مىروند بردباران و نيكوكاران
وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ
و چون خطاب كنند مر ايشان را نادانان و سخن بىادبانه درافكنند
قالُوا
گويند ايشان در جواب
سَلاماً
قولى با سلامت يعنى سخنى گويند كه در ان سالم باشند از مآثم مراد ترك تعرض سفهاست و اعراض از مجادله و مكالمه ايشان كما قال المحقق الرّومى قدس سره نظم
اگر گويند زراقى و سالوس * بگو هستم دو صد چندان و مىرو
و گر از خشم دشنامى دهندت * دعا كن خوشدل و خندان مىرو
چون از مجادله ايشان با خلق در صحبت خبر داد از معامله ايشان با حق در خلوت بدين آيت ديگر خبر مىدهد
وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ
و آناناند كه شب را بروز مىآرند
لِرَبِّهِمْ
براى پروردگار خود
سُجَّداً
سجدهكنندگان در وقتى
وَ قِياماً
و بهپاى ايستادگان در وقت ديگر مراد سجده و قيام نمازست .