إِلَّا مَنْ تابَ
مگر آنكس كه توبه كند از شرك
وَ آمَنَ
و بگرود به خدا و رسول
وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحاً
و بكند كردنى شايسته يعنى باركان اسلام عمل نمايد
فَأُوْلئِكَ
پس آن گروه
يُبَدِّلُ اللَّهُ
بدل مىكند خداى تعالى
سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ
گناهان ايشان را به نيكوئيها يعنى سوابق معاصى را به توبه محو كند و لواحق طاعات بجاى آن ثبت نمايد يا بدل كند ملكه معصيت را در نفس به ملكهء طاعت يا توفيق دهد او را باضداد اعمال ما سلف يا در دنيا بدل كند كفر او را بايمان و در آخرت بدل سازد سيئهء او بحسنه
وَ كانَ اللَّهُ
و هست خداى تعالى
غَفُوراً
آمرزندهء گناهان به توبه
رَحِيماً
مهربان بر ايشان بر اثبات توبه در دل ايشان
وَ مَنْ تابَ
و هر كه توبه كند از معاصى مراد از غير شرك و قتل و زناست يعنى هر كه از معاصى ديگر نيز غير اينها توبه كند و دست باز دارد
وَ عَمِلَ صالِحاً
و بكند عمل ستوده يعنى تلافى ما فات نمايد
فَإِنَّهُ يَتُوبُ
پس به درستى كه او بازميگردد
إِلَى اللَّهِ
بسوى خداى تعالى
مَتاباً
بازگشتنى پسنديده يا رجوع مىكند به حق رجوع پسنديده
وَ الَّذِينَ
و بندگان حق آنانند كه
لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ
حاضر نشوند بعيد مشركان و يهود و نصارى يا ببازيگاه ايشان يا بمجلس غنا يا بصحبت مبتدعان يا گواهى دروغ ندهند
وَ إِذا مَرُّوا
و چون بگذرند
بِاللَّغْوِ
به چيزى ناپسنديده
مَرُّوا كِراماً
بگذرند بردباران و پرهيزگاران يا نهىكنندگان از ان
وَ الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا
و بندگان حق آنانند كه چون پند داده شوند
بِآياتِ رَبِّهِمْ
به آيتهاى پروردگار ايشان يعنى مواعظ قرآن
لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها
به روى درنيفتاد بر آن يعنى نه ايستادند نزديك استماع آن
صُمًّا
كران كه نشنوند اسرار آن را
وَ عُمْياناً
و كوران كه نهبينند انوار آن را بلكه به گوش هوش شنيدند و به ديدهء بصيرت جلوات جمال آن را ديدند حاصل آنكه از آيات الهى تغافل نورزيدند -
وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ
و بندگان حق آنانند كه مىگويند
رَبَّنا هَبْ لَنا
اى پروردگار ما ببخش ما را
مِنْ أَزْواجِنا
از زنان ما
وَ ذُرِّيَّاتِنا
و فرزندان ما
قُرَّةَ أَعْيُنٍ
كسى كه روشنى ديدها بود و مراد اهالى و اولاد صالحاند چون مؤمن اهل و ولد خود را صالح و پاك معيشت بيند دل او شاد و چشم او روشن شود
وَ اجْعَلْنا
و بگردان ما را
لِلْمُتَّقِينَ إِماماً
براى پرهيزگاران پيشوا يعنى ما را چندان پرهيزگارى ده كه شايسته امامت متقيان باشيم -