إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَ كَفَرَ
ليكن هر كه روى بگرداند بعد از تذكر و نگرود و حق را بپوشد
فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ
بس عذاب كند او را خداى به عذاب بزرگتر يعنى عذاب آخرت چه در دنيا بقحط و اسر و قتل معذّب بودند
إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ
به درستى كه بسوى ما است يعنى به جزاى ما بازگشت ايشانست
ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ
پس بتحقيق بر ما است حساب ايشان در محشر
سورة الفجر
مكّيّة و هى ثلاثون آية
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ - وَ الْفَجْرِ
سوگند بصبح كه وقت مناجات دوستان است يا به نماز صبح كه آرام جان بيدلان بهآنست و بقولى مراد از صبح روز اوّل محرم است كه سال ازو منفجر شود يا اوّل ذىحجه كه ليالى عشر مقترن به دو است يا بامداد آدينه كه حج مسكينان است يا صباح روز عرفه كه وظائف دعا و نياز حاجيان در آنست يا سفيده دم روز عيد كه روز قربان است يا اول صبح قيامت كه روز ديوان ديّانست و در تبيان گويد كه اشارت است بانفجار آب از اصابع مبارك حضرت رسالتپناه صلى اللّه عليه و سلّم و گفتهاند انفجار مياه از عيون و منابع يا انفجار ناقه از صخره صالح عليه السلام يا انفجار آب از حجر موسى عليه السلام يا انفجار مطر از سحاب يا روان شدن اشك ندامت از ديده عاصيان
وَ لَيالٍ عَشْرٍ
و سوگند بده شب يعنى دهه ذىالحجه كه عرفه در ان است يا دهه اوّل محرم كه عاشورا از ان است يا دهه آخر رمضان كه شب قدر تعبيه درو است يا دهه ميانه شعبان كه شب برات ازوست
وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ
و سوگند بجفت و طاق مراد از جفت تضاد اوصاف مخلوق است چون عز و ذل و قدرت و عجز و علم و جهل و قوّت و ضعف و موت و حيات و از وتر انفراد صفات الهى چون عزّ بىذل و قدرت بىعجز و علم بىجهل و قوت بىضعف و حيات بىموت يا شفع خلقاند كه من كل شىء خلقنا زوجين و فرد خالق قل هو اللّه احد و بقول بعضى جفت و طاق عناصراند و افلاك يا بروج و سيارات يا نماز صبح و شام يا درجات جنان و دركات نيران يا روز نحر و عرفه يا مسجدين مكه و مدينه زادهما اللّه شرفا و مسجد اقصى يا جبلين صفا و مروه و بيت الحرام
وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ
و سوگند به شبانگاه كه بگذرد يعنى شب قدر و در عين المعانى گفته كه شب مزدلفه و اصح آنست كه عام گيرند
هَلْ فِي ذلِكَ
آيا هست درين سوگند كه ياد كردم
قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ
سوگند پسنديده مر خداوند عقل را تا اعتبار كند و داند كه سوگندى است محقق و مؤكد و جوابش اينكه عذاب خواهيم كرد مكذبان را
أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ
آيا نديدى و ندانستى كه چه كرد پروردگار تو
بِعادٍ
بقوم عاد
إِرَمَ
يعنى ارم بن سام عاد اولى را و اين را عاد بن ارم مىگفتهاند و ارم نام جد ايشان است چه عاد پسر عوض بوده و او پسر ارم و ارم پسر سام بن نوح و گفتهاند ارم نام بلده ايشان است و برين تقدير مراد اهل ارم باشد پس عاديان را صفت مىكند كه
ذاتِ الْعِمادِ
خداوند قامتهاى بزرگ يا اهل خيمها و خرگاهها .