إِنَّمَا النَّجْوى
جز اين نيست كه راز گفتن باثم و عدوان
مِنَ الشَّيْطانِ
از وسوسه شيطان است كه در چشم شما مىآرايد و بر آن مىدارد
لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا
تا اندوهگين گرداند مؤمنان را
وَ لَيْسَ
و نيست شيطان و با تناجى او
بِضارِّهِمْ شَيْئاً
ضرر رساننده مؤمنان به چيزى
إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ
مگر به دستورى خداى تعالى يعنى به مشيت و قضاى وى
وَ عَلَى اللَّهِ
و بر خداى نه بر غير او
فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
پس بايد كه توكل كنند مؤمنان و مهم خود با حق گذارند و از راز گفتن جهود و منافقان را حسابى برندارند كه كردار ايشان را مقدارى و اخبار ايشان را اعتبارى نيست بيت
دگر بما سخن خشم و تندخوئى مگوى * كه اهل مجلس ما را از ان حسابى نيست
جمعى از اهل بدر رض بمجلس رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلّم آمدند و بعضى از صحابه رض گرداگرد پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم فراگرفته بودند بدريان رض سلام كرده در ميان مسجد بر پا ايستادند و كس ايشان را جاى نداد و حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم فرمود كه قم يا فلان و يا فلان ايشان برخاستند و جاى باهل بدر بگذاشتند منافقان مجال يافته درين باب آغاز كنايت و شكايت كردند آيت آمد كه
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا
اى كسانى كه گرويدهايد
إِذا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا
چون گفته شود شما را كه جاى فراخ كنيد
فِي الْمَجالِسِ
در مجلسها چون مجالس ذكر و تلاوت و نماز
فَافْسَحُوا
پس جاى گشاده كنيد بر مردم
يَفْسَحِ اللَّهُ
تا گشاده گرداند خداى
لَكُمْ
مر شما را در قبرها يا در بهشت يا سعت در منزلها بدهد شما را يا دلهاى شما را منشرع گرداند به ازاله تضايق و تزاحم
وَ إِذا قِيلَ
و چون گفته شود
انْشُزُوا
مر شما را كه برخيزيد و برتر رويد
فَانْشُزُوا
پس برخيزيد در موضح آورده كه جمعى در مجلس حضرت رسالتپناه صلى اللّه عليه و سلّم مىنشستند و چون يكى را از ايشان به مهمى طلبيدندى نخواستى كه برخيزد و اين آيت نازل شد و در تفسير ماوردى مذكور است كه چون گويند برخيزيد شما به نماز جمعه يعنى ندا دردهند بشتابيد
يَرْفَعِ اللَّهُ
تا بردارد خداى تعالى درجها در بهشت
الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ
آنان را كه گرويدهاند از شما
وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ
و برمىدارد آنان را كه داده شدهاند علم با ايمان
دَرَجاتٍ
درجها بالاى درجات مؤمنان كه بىعلم باشند زيرا كه مؤمن عالم افضل است از مؤمن بىعلم در كشف الاسرار از ابن مسعود رضى اللّه روايت مىكند كه اوزاعى رح را در خواب ديدم گفتم مرا خبر ده از عملى كه بهترين اعمال است تا بدان تقرب كنم گفت هيچ درجه بلندتر از درجه علماء نديدم و از ان گذشته درجه اندوهناكان اين خواب موافق اين آيت است و علماى دين را درجات بلندتر است هم در دنيا به مرتبه و شرف و وراثت انبياء عليهم السلام و هم در عقبى بفضل و قدر و موافقت با اصفياء از ابن مسعود رضى اللّه منقول است كه مؤمن عالم را درجههاى است بالاى مؤمن غير عالم كه ميان هر دو درجه مقدار دويدن اسپ تيزرو باشد شصت سال و در حديث ابى داود رح مذكورست كه فضل عالم بر عابد چون فضل قمر است در شبى كه بدر باشد بر سائر كواكب بيت
مصابيح الانام بكل ارض * هم العلماء باللّه الكرام
و نعم ما قاله رباعى
رفعت آدمى بعلم بود * هرك را علم بيش رفعت بيش
قيمت هر كسى به دانش اوست * ساز افزون بعلم قيمت خويش
وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ
و خداى بهآنچه شما مىكنيد
خَبِيرٌ
دانا است درين سخن بيم و اميد و وعد و وعيد همه است آوردهاند كه مردمان بسيار تردد مىكردند به حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم دراز مىگفتند و خبرها از هر نوع مىپرسيدند تا مهم بدان مرتبه رسيد كه آن حضرت به تنگ آمد اين آيت نازل شد كه .