بَلْ ظَنَنْتُمْ
بلكه گمان برديد
أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ
آنكه بازنگردد پيغمبر ص
وَ الْمُؤْمِنُونَ
و رجعت نكنند مؤمنان
إِلى أَهْلِيهِمْ
بسوى اهالى خود به مدينه
أَبَداً
هرگز بلكه مشركان ايشان را بكشند و مستاصل گردانند
وَ زُيِّنَ ذلِكَ
و آراسته شد اين گمان يعنى شيطان بياراست استيصال پيغمبر ص و اصحاب او را تا متمكن شد
فِي قُلُوبِكُمْ
در دلهاى شما
وَ ظَنَنْتُمْ
و گمان برديد
ظَنَّ السَّوْءِ
گمان بد كه دين خدا باطل شود و ملت اسلام برافتد
وَ كُنْتُمْ
و گشتيد شما بدين گمان
قَوْماً بُوراً
گروهى هلاكشدگان بسبب فساد عقيدت و نيّت
وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ
و هر كه نگرود به خداى
وَ رَسُولِهِ
و رسول او و بدل تصديق به حكم خدا و رسول نكند
فَإِنَّا أَعْتَدْنا
پس به درستى كه ما آماده كرديم
لِلْكافِرِينَ
مر ناگرويدگان را
سَعِيراً
آتش افروخته
وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
و مر خداى راست پادشاهى آسمان و زمين يعنى زمام امور ممالك علوى و سفلى در قبضه قدرت اوست
يَغْفِرُ
مىآمرزد گناهان بزرگ
لِمَنْ يَشاءُ
هرك را مىخواهد
وَ يُعَذِّبُ
و عذاب مىكند بگناهان خرد
مَنْ يَشاءُ
هرك را اراده مىكند
وَ كانَ اللَّهُ
و هست خداى
غَفُوراً
آمرزنده توبهكنندگان
رَحِيماً
مهربان بر ايشان
سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ
زود باشد كه بگويند پسماندگان از حديبيه مراد همان قبايلند يعنى اعراب خواهند گفت
إِذَا انْطَلَقْتُمْ
آنگاه كه برويد
إِلى مَغانِمَ
بسوى غنيمتها مراد غنائم خيبر است
لِتَأْخُذُوها
تا فراگيريد آن را
ذَرُونا
بگذاريد ما را
نَتَّبِعْكُمْ
تا پيروى كنيم شما را درين سفر آوردهاند كه پيغمبر صلى اللّه عليه و سلّم در ذىالحجه سنه ستّ از حديبيه بازگشت و در محرم سنه سبع به غزوه خيبر توجه فرمود و حكم شد كه هر كه در حديبيه حاضر بوده بدين جنگ رود و غير ايشان درين جنگ اتفاق نكنند و چون عزم جزم شد مخالفان گفتند بگذاريد تا موافقت كنيم با شما و بخيبر آييم
يُرِيدُونَ
مىخواهد مخالفان
أَنْ يُبَدِّلُوا
آنكه تغيير دهند
كَلامَ اللَّهِ
سخن خداى را يعنى حكم او را كه فرمود كه غير از اهل حديبيه بدين حرب نروند
قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا
بگو پيروى نخواهيد كرد ما را نفى است بمعنى نهى يعنى با ما بيرون مىآئيد
كَذلِكُمْ قالَ اللَّهُ
همچنين گفته است شما را خداى
مِنْ قَبْلُ
پيش ازين قصّه شما يا پيش از آمدن ما به مدينه
فَسَيَقُولُونَ
پس زود باشد كه گويند كه اين حكم نكرده خداى
بَلْ تَحْسُدُونَنا
بلكه شما حسد مىبريد بر ما .
تا در غنيمت شريك شما نشويم و نه چنين است كه مخالفان مىگويند
بَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ
بلكه هستند كه در نمىيابند
إِلَّا قَلِيلًا
مگر اندك چيزى را .