وَ مَنْ لا يُجِبْ
و هر كه اجابت نكند
داعِيَ اللَّهِ
خواننده را به خداى يعنى محمد مصطفى صلى اللّه عليه و سلّم را
فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ
پس نيست عاجزكننده
فِي الْأَرْضِ
در زمين يعنى هر كه خواننده حق را اجابت نكند عذاب به دو نازل خواهد شد و او عاجز نتواند ساخت خداى را از تعذيب خود
وَ لَيْسَ لَهُ
و نيست مر او را
مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ
بجز خداى دوستان و مددگاران
أُولئِكَ
آن گروه اجابتنكنندگان
فِي ضَلالٍ مُبِينٍ
در گمراهى هويدااند ضلالتى كه بر همه كس واضح باشد علماء را در حكم مؤمنان جن اختلاف است بعضى برآنند كه ثواب ايشان همين نجات است از آتش دوزخ چنانچه فرمود يجركم من عذاب اليم و از سفيان ثورى رحمه اللّه منقول است كه ثواب جن آن است كه از آتش برهند پس ايشان را خاك سازند بر منوال بهايم امام اعظم رحمه اللّه عليه برين رفته و امام مالك رحمه اللّه و جمعى برآنند كه ايشان را بر احسان ثواب هست چنانچه بر اساءت عقاب خواهد بود و از ضحاك رحمه اللّه منقول است كه ايشان به بهشت درآيند و از امام نقاش رح پرسيدند كه ايشان از نعيم بهشت تناول كنند جواب فرمود كه حق سبحانه ايشان را تسبيحى و ذكرى الهام دهد كه از ان چندان لذت يابند كه بنىآدم از نعمتهاى بهشت در معالم آورده كه از ضمرة بن حبيب رحمه اللّه پرسيدند كه مؤمن جن را ثواب هست گفت آرى و آيت لم يطمثهن انس قبلهم و لا جان بخواند و گفت ان الانسيات للانس و الجنيات للجن ، و هم در معالم از عمر بن عبد العزيز نقل مىكند كه مؤمنان جن گرداگرد بهشت در برجها و ربضها خواهند بود نه در بهشت و قاضى در انوار فرمايد كه اظهر آنست كه جن در توابع تكليف مانند انسانند و اللّه اعلم بالصواب
أَ وَ لَمْ يَرَوْا
آيا نديدند و ندانستند منكران بعث
أَنَّ اللَّهَ الَّذِي
آن را كه خداى بقدرت بىعجز
خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
بيافريد آسمانها و زمين را
وَ لَمْ يَعْيَ
و مانده نشد و رنج نرسيد او را
بِخَلْقِهِنَّ
بآفريدن آنها
بِقادِرٍ
توانا است
عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى
بر آنكه زنده كند مردگان را چه قدرت او ثابت است و نقص و انقطاع به دو راه نيابد محصل معنى آيت آنست كه آيا خداى با قدرت چنين كامل ازلى و ابدى بر احياى موتى قادر نيست
بَلى
آرى هست
إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ
به درستى كه او بر همه چيز
قَدِيرٌ
تواناست بىعجز و تعب
وَ يَوْمَ يُعْرَضُ
و ياد كن روزى را كه عرض كرده شوند
الَّذِينَ كَفَرُوا
آنان كه نگرويدند
عَلَى النَّارِ
بر آتش يعنى آتش بر ايشان عرض كنند و اين قلب است كه بر خلاف مقتضاى ظاهر است و از براى مبالغه و تاكيد ايراد مىكند پس ايشان را گويند
أَ لَيْسَ هذا
آيا نيست اين عذاب
بِالْحَقِّ
به راستى و شما باور نمىكنيد
قالُوا بَلى
گويند آرى حق است پس سوگند خورند كه
وَ رَبِّنا
و به پروردگار ما كه اين راست بوده
قالَ
گويد خداى يا خازنان دوزخ ايشان را گويند كه
فَذُوقُوا الْعَذابَ
پس بچشيد عذاب را
بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
به سبب آنچه بوديد كه كافر مىشديد به قيامت و سخن پيغامبران باور نمىداشتيد .