علامهء موصوف در فن حديث هم مهارتى بسزا داشت و كافيست همينقدر كه مثل سمعانى محدث مشهور از شاگردان او مىباشد . از جمله تأليفات عالم شهير در علم كلام عبارتند از :
نهاية الاقدام فى علم الكلام ، المناهج و البيان ، كتاب المضارعه ، تلخيص الاقسام لمذاهب الانام ، ليكن كتابى كه شهرت زياد به او داده كتاب « ملل و نحل » است : اين كتاب دو حصه است ، در حصهء اول تاريخ پيدايش همهء فرق اسلامى و نشو و ارتقاء آنها را نوشته بعلاوه معتقدات آنها و ديگر مسائل را مبسوطا ذكر نموده است . در حصهء دوم تاريخ تمامى اديان و مذاهب ديگر را نوشته و مخصوصا از حالات حكماء يونان مفصل و مشروح صحبت داشته است . او خلاصهء فلسفهء هر يك از حكماى مزبور را با قلمى جامع و محققانه نوشته كه حيرتانگيز مىباشد . اروپائيان اين كتاب را به نظر قدردانى ديده و آن به زبان فرانسه ترجمه شده و با متن عربى بطبع رسيده است .
علامهء مشار اليه اگر چه محدث ، واعظ ، فقيه همهء اينها بود ليكن بجرم فلسفهدانى نتوانست از بدگمانى و نسبتهاى ناروا محفوظ ماند . در طبقات الشافعيّه از علامه سمعانى منقول است كه نسبت زندقه و الحاد به او داده شده است . صاحب كافى مىنويسد :
لو لا تخبطه فى الاعتقاد و ميله الى اهل الزيغ و الالحاد لكان هو الامام فى الاسلام « 1 »
اگر نبود خبط و خطاى او در اعتقاد و تمايلش به طرف الحاد هرآينه يكى از ائمهء اسلام بشمار مىآمده است
محدث ابن السبكى از اين سوء ظن مردم به او بدين لحاظ در تعجب است كه تأليفات علامهء شهير به كلى مخالف با آن ميباشند و بزعم او يعنى ابن السبكى در كتاب سمعانى كسى اين عبارت را الحاق كرده است « 2 » . درست گفتهاند :
يك زنده دل نرفت سلامت ز خرده گير * كين ماجرا به خضر عليه السلام رفت
امام رازى
بعد از شهرستانى تاج علم كلام را امام فخر الدين رازى بر سر نهاد « 3 » . نام او محمد بن عمر و در سال 544 هجرى
هامش
( 1 ) طبقات الشافعيه . ( مؤلف )
( 2 ) اين حالات شهرستانى از ابن خلكان و طبقات الشافعيه مأخوذ است ( مؤلف )
( 3 ) حالات امام رازى از ابن خلكان و طبقات الاطباء گرفته شده است . ( مؤلف )