كه تمام مسائل غامض و پيچيدهء فلسفه را بطورى حلاجى و سهل و آسان كرده كه كليهء رموز و اسرار افلاطون و ارسطو را از پرده بيرون ريخته است .
ما كمالات علمى او را در اينجا ( نظر بضيق صفحات ) نميتوانيم تفصيل بدهيم و لذا بشرح كارنامهء او راجع بعلم كلام مىپردازيم و بدان اكتفا مينمائيم .
1 - شاهكار بزرگ او در اين قسمت يعنى در كلام همانا ردّ بر فلسفه است ، ليكن بر اثر نيروى طبع و نبوغ فكرى بقدرى در اين باب بافراط رفته كه بين مسائل ضرورى و غير ضرورى فرقى نگذاشته بلكه پيكر فلسفه را از سهام اعتراضات به كلى مصدوم و مجروح ساخته است . هزاران مسائل فلسفه فى نفسه صحيح بوده و مخالفتى با مذهب نداشتند او آنها را هم ابقاء نكرده تا اين حد مسائلى هم كه ممكن نبود كسى بر آنها اعتراضى كند مثل اثبات بارى ، توحيد بارى و غيره در آنها نيز بدين پيرايه ايراد كرده ميگويد كه اين مسائل گواينكه در حد خود صحيحند ليكن استدلالى كه فلاسفه كردهاند صحيح نيست . اگر چه امام دانشمند در اين حملات عالمگير خود نتوانسته كامياب گردد ، چه محقق طوسى و باقر داماد و ديگران در دفاع از فلسفه بر او تاختهاند ، مع هذا اعتراضات اين مرد اركان فلسفه را متزلزل ساخت . علامه قطب الدين كه بين امام و محقق طوسى حكم شده و كتاب مستقلى در اين باب نوشته در برابر بسيارى از اعتراضات امام سپر انداخته است .
2 - او اول از همه كلام را بروش فلسفه تدوين نموده و هزاران مسائل فلسفه را با علم كلام آميخته است و بعد از او متأخرين رفته رفته علم كلام را به كلى فلسفه درست كردند .
3 - كتابهائى كه اين دانشمند در علم كلام تصنيف نموده از جمله كتب زير ميباشند . مطالب عاليه ، نهاية العقول ، اربعين فى اصول الدين ، محصل ، البيان و البرهان ، مباحث عماديه ، تهذيب الدلايل ، تهذيب التقديس ، ارشاد النظار الى لطايف الاسرار ، اجوبة المسائل النجاريه ، تحصيل الحق ، زبده ، لوامع البينات فى شرح اسماء اللّه و الصفات ، كتاب القضاء و القدر ، تعجيز الفلاسفة ، عصمة الانبياء ، كتاب الخلق و البعث ،
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة تاريخ علم كلام 56
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صتاريخ علم كلام ٥٦