على البصرى ، ابو اسحاق اسفراينى ، قاضى عبد الجبار معتزلى از اشخاص بلند پايه و مقامى بس ارجمند داشتند . ابو الحسن بصرى « 1 » صاحب آن درجه و مقام است كه بنا بگفتهء ابن خلكان كتاب المحصل امام رازى در اصول فقه خلاصهء يكى از تأليفات او موسوم به معتمد مىباشد . راجع به او ابن خلكان چنين مىنويسد : كان جيد الكلام امام وقته انتفع الناس بكتبه » يعنى پايهء كلامش نهايت عمده و عالى مىباشد ، امام عصر خود بود و از كتابهاى وى عامّه منتفع ميشدند .
او داراى ديگر تأليفات است كه از ميان آنها تصفح الأدلّه در دو جلد و غرر - الأدلّة در يك مجلد كلان ميباشند . عالم مشار اليه در 436 هجرى وفات يافته و قاضى مير از فقهاى بزرگ حنفيه بر جنازهء او نماز كرد .
ابو اسحاق اسفراينى نامش ابراهيم بن محمد است ، در ميان شافعيّون عالمى همپايهء او نيامده است . محدثين هم او را امام ميدانستند ، در سال 418 هجرى درگذشت .
در خصوص علم كلام كتابى كه نوشته در پنج جلد است و اسم آن جامع الحلى فى اصول - الدين و الرد على الملحدين مىباشد . « 2 »
در اين قرن در تاريخ علم كلام ورقى نو و بابى تازه باز مىشود . تا اين وقت فقها و محدثين از علم كلام به كلى دور و بيگانه بودند و اكثر آنها اين فن را مايهء گمراهى ميدانستند و آنهائى هم كه به اين غلظت و شدت نبودند لااقل آن را بيكار و لغو خيال ميكردند ، در ممالك شرق هنوز به همين حالت بوده ليكن اين فخر بالاخره نصيب اسپانيا گرديد كه حديث و كلام بهم آميخته و در يك بزم جا داشتند . علامه ابن حزم ظاهرى كه در سال 384 هجرى در قرطبه به دنيا آمد و در دربار سلطان منصور محمد بن ابى عامر برتبهء وزارت رسيد امام فقه و حديث بود ، محدثين عموما معترف بجلالت قدر او ميباشند . محدث ذهبى در طبقات الحفاظ حالات او را بتفصيل نوشته و در حديث او را امام فن تسليم داشته است . در فرهنگ اسلامى ميان مسلمانان
هامش
( 1 ) ولى آن ابو الحسين هم ضبط شده است . ( مترجم )
( 2 ) تذكرهء مفصل ابو اسحاق در ابن خلكان و طبقات شافعيه است . ( مؤلف )