متكلمين قرن چهارم
تا اين تاريخ در علم كلام كتابهاى مستقلى نوشته ميشد ولى براى قرآن مجيد تفسير مفصلى روى اين اصول نوشته نشده بود كه آنچه در آن مذكور است موافق با عقل و از روى دلائل عقليه ثابت مىباشد .
در اين قرن علماى مشهور چندى اين ضرورت را تكميل كردند و آنها عبارتند از :
ابو مسلم اصفهانى ، ابو بكر اصم ، ابو القاسم بلخى ، قفال كبير .
ابو مسلم نامش محمد بن بحر اصفهانى است . علامهء ذهبى ، محمد بن على بن مهريز نوشته است . ابن النديم او را جزو بلغاى « 1 » مشهور بشمار آورده و مىنويسد كان كاتبا مرسلا بليغا متكلما جدليا » اسم تفسيرى كه نوشته جامع التأويل لمحكم التنزيل مىباشد كه بموجب بيان صاحب كشف الظنون 13 جلد است . ابو مسلم در سال 322 هجرى وفات « 2 » يافته است . در اهميت و پايهء قدر اين تفسير همينقدر بس كه با وجودى كه بر مؤلف آن لكهء اعتزال است مع هذا امام فخر الرازى نسبت به او چنين مىنويسد : « و ابو مسلم حسن الكلام فى التفسير ، كثير الغوص على الدقائق و اللطائف » « 3 » او در بسيارى از مسائل متفرد بوده است ، چنان كه در قرآن مجيد بودن ناسخ و منسوخ را او بطور قطع منكر است . امام رازى در تفسير خود آياتى را كه عامه منسوخ دانستهاند قول ابو مسلم و توجيه او را نقل كرده و از طرز بيانش در هر مورد پيداست كه او با رأى ابو مسلم موافق است .
ابو القاسم بلخى نام تمام ، عبد الله بن احمد بن محمود كعبى است . ابن خلكان نام او را بعنوان العالم المشهور ياد كرده است و در ذيل حالات او مىنويسد : « و كان من كبار المتكلمين » . امام رازى در تفسير كبير اكثر باقوال او استناد مىكند ، در كشف الظنون دارد كه تفسير او 12 جلد است و پيش از او هيچكس تفسيرى بدين كلانى ننوشته بود . وى در سال 309 هجرى در گذشت .
علاوه بر تفسير صاحب تأليفات عديدهء ديگريست ، مانند عيون المسائل ، مقالات ،
هامش
( 1 ) فهرست ابن النديم صفحهء 136 . ( مؤلف )
( 2 ) كشف الظنون . ( مؤلف )
( 3 ) تفسير كبير سورهء آل عمران آيهءقالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً. ( مؤلف )