شود يك كتاب مستقلى فراهم خواهد شد ، ولى معروفترين و نامورترين آنها عبارتند از : جاحظ ، عبد الله اسكافى متوفى در سال 223 هجرى . جعفر بن البشر ، على بن رمانى ، جعفر بن حرب متوفى بسال 236 ه ، سيرافى حسن بن عبد الله ، ابو موسى الفراء متوفى سنه 226 هجرى . « 1 »
خاندان نوبخت
در بيان ترقى علم كلام لازم است كه از خاندان نوبخت هم ذكرى شده باشد . فضل بن نوبخت كه افسر خزانة الحكمهء « 2 » هارون الرشيد بود . كتابهاى فارسى زبان را به عربى ترجمه نمود . اسماعيل نوهء نوبخت يكى از علماى زبردست علم كلام بشمار مىآمد . او انجمن خاصى منعقد كرده بود كه در آن علماى كلام جمع ميشدند و در مباحث كلامى بحث و گفتگو ميكردند . اين دانشمند در علم كلام صاحب تأليفات زياد است كه از آن جمله كتابهاى زير هستند كه در فهرست ابن النديم مذكور ميباشند : كتاب ابطال القياس ، نقض كتاب عبث - الحكمة على الراوندى ، نقض التاج على الراوندى ، كتاب تثبيت الرسالة .
در ميان خاندان مزبور اسماعيل خواهرزادهء حسن بن موسى زياده از همه مبرز و نامور درآمد . ابن النديم در حالات او مىنويسد كه او هم متكلم بود و هم فيلسوف .
بسيارى از كتب فلسفهء يونان بدستور و اهتمام او به عربى ترجمه شدند . ابو عثمان دمشقى ، اسحاق ، ثابت بن قره كه از مترجمين مشهورند هميشه در مجلس او حاضر ميشدند . ذكر يكى از تأليفات او خواهد آمد « 3 » .
علم كلام اگر چه از ابتدا بيك نهج در ترقى و تكامل بوده ولى آن در مائه چهارم بدرجهء كمال رسيد .
هامش
( 1 ) حالات جاحظ در هزاران كتاب ذكر شده و اما ذكر بقيهء آنها و آن در مروج الذهب و شرح ملل و نحل اجمالا به عمل آمده است . ( مؤلف )
( 2 ) خزانة الحكمة ادارهاى بود كه در آن كتابهاى علوم و فنون تمام دنيا ترجمه ميشدند .
حالات مفصل آن در مجموعهء « رسائل شبلى » مذكور است . ( مؤلف )
( 3 ) راجع بآل نوبخت رجوع شود به ابن النديم ، صفحهء 176 - 177 ، 264 - 244 . ( مؤلف )