اشخاصى كه از حيث فضل و كمال از طاقت معمولى بشرى بالاتر شناخته شدهاند بايد دانست كه يكى هم علامهء موصوف مىباشد .
عدهء تأليفات او تقريبا چهارصد و در هشتاد هزار صفحه مىباشد كه از جمله يكى ( ايصال ) كتابى است بسيار كلان كه در آن او تمامى مسائل فقه را برشتهء تحرير درآورده ولى با اين التزام كه در هر مسأله آراء و نظريات صحابه ، تابعين ، مجتهدين و ائمهء حديث را نقل كرده و بعد دلايل هر يك را هم بيان نموده و خود در آن قضاوت و اظهار نظر كرده است و ديگر كتاب محلى است كه همينطور روى اصول تحقيق و مدققانه نوشته شده است . او پيرو احدى نبود و تمام نگارشاتش هم بر همين منهاج است .
علم كلام در اسپانيا
اگر چه خواندن منطق و فلسفه در اسپانيا خطرناك بود تا اين حد كه لفظ فلسفه را هم تبديل نموده به زبان مىآوردند « 1 » ، ليكن علامه ابن حزم از احساسات عامه هيچ پروا ننمود و از محمد بن حسن كنانه اين فنون را تحصيل كرده و بدرجهاى در آن مهارت پيدا نمود كه كتابى در منطق بدين طرز نوشت كه تمام اصطلاحات را تبديل كرد و براى هر مسأله مثالى از مسائل فقهى آورد ، نام اين كتاب تقريب است . « 2 »
ابن حزم در علم كلام دو كتاب نوشت ، در يكى تحريف توراة و انجيل را ثابت مىكند كه در نوع خود اولين كتاب شمرده مىشود . نام كتاب ديگر ( الفصل فى الملل و الاهواء و النحل ) است كه در آن اصول عقائد دهريه ، فلاسفه ، مجوس و نصارى و يهود را ذكر نموده و بعد آنها را رد كرده است . عقائد فرق اسلامى را هم در آن به تفصيل نگاشته و بر آنها تقريط و تنقيد نوشته است . اين كتاب در مصر دارد چاپ مىشود و حصهء اول آن از چاپ درآمده و انتشار يافته است .
چون علامه ابن حزم از كسى تقليد نمينمود و بر ائمهء مجتهدين با كمال آزادى و بىباكانه نكتهچينى ميكرد فقها با او دشمن شدند و اعلان كردند كسى
هامش
( 1 ) نفخ الطيب . ( مؤلف )
( 2 ) ابن خلكان تذكرهء حالات ابن حزم را بتفصيل ذكر نموده است . ( مؤلف )