مضامين علمى بحث و گفتگو ميشده است . مسعودى چگونگى يكى از جلسات اين مجلس را نوشته كه در آن 13 تن از علماى مشهور علم كلام جمع بودهاند كه از آنها كسانى را كه بطور خاص اسم برده از اين قرارند : على بن هيثم ، ابو مالك حضرمى ، ابو الهذيل ، نظام . در جلسات اين مجلس ( مطابق بيان مورخ شهير ) از جمله مضامين و موضوعاتى كه در آنها بحث و گفتگو ميشده عبارتند از كون و ظهور ، قدم و حدوث ، اثبات و نفى ، حركت و سكون ، مماسته و مباينه ، وجود و عدم ، جر و طفره ، اجسام و اعراض ، تعديل و تحرير و كمّ و كيف ، ( و نظائر آن ) .
تنبيه - علامه ابن خلدون در مقدمهء تاريخ خود در بيان علم كلام نوشته است كه تا زمان غزالى در كلام آميزش فلسفه نبود و غزالى اول شخصى است كه به طرز و روش فلسفه تدوين اين علم نموده است يعنى اين دو تا را بهم آميخته است ، ليكن مورخ شهير در اين باب سخت باشتباه رفته و عقيدهاى كه اظهار داشته سراسر غلط است ، چنان كه در آتيه از بسيارى از واقعات بداهة غلطى اين خيال ثابت و محقق خواهد شد .
در ذكر جلسهء يحيى بن خالد برمكى مباحث و مضامينى را كه مورخ مسعودى خاطر نشان ساخته آيا زياده از اين مىشود از مسائل فلسفه داخل كلام باشد ؟
تنزل علم كلام در عهد هارون الرشيد
بعد از خليفه مهدى در سال 161 هجرى هادى خليفه شد و مدت يك سال و سه ماه حكمرانى كرد و پس از آن هارون - الرشيد بر سرير خلافت نشست اگر چه اين عصر عصر عظمت و جلال و بعبارت ديگر عصر طلائى اسلام شمرده مىشود . بزمى كه در آن مردانى مثل جعفر برمكى ، قاضى ابو يوسف ، امام محمد ، ابو نواس ، اسحاق موصلى و كسائى مسندنشين باشند پايهء صدرنشين آن معلوم است چه خواهد بود . ليكن علم كلام در اين دور هيچ ترقى نكرد بلكه در حال تنزل بوده است ، علماى اين فن مورد تعقيب قرار گرفته و زندانى گرديدند و حكم شد چيزى در اين علم نوشته نشود « 1 » با وجود
هامش
( 1 ) اگر چه اين روايات فقط در شرح ملل و نحل مذكورند ، ليكن قرائن ديگرى موجود - است كه از آن ميتوان اين روايات را تصديق نمود ، از جمله اين كلمات جلال الدين سيوطى « و يبغض المراء فى الدين و الكلام فى معاوضة النص » براى كسانى كه آشنا به زبان علامهء موصوفند بالكل كافى مىباشد . ( مؤلف )