كردى با كدام خدا كردى « 1 » ؟ يعنى از خدائى كه پرسش و استفسار شده است از كجا خدائى كه رقيب اوست جواب نداده باشد ؟
ابن خلكان لطيفهء ديگرى از ابو الهذيل و صالح نقل كرده كه ما آن را از قلم مىاندازيم .
هشام بن الحكم
يكى از متكلمين زبردست مشهور اين عصر هشام بن الحكم كوفى است . اين دانشمند در مجالس علمى يحيى برمكى رئيس و متبحر در علوم عقلى بوده است .
ابو الهذيل در مناظره اگر از كسى واهمه داشت فقط از او يعنى از هشام بود . مسعودى مناظرات عديدهاى نقل كرده كه در آنها هشام بر ابو الهذيل فائق آمده است . ابن النديم در الفهرست بسيارى از تأليفات او را ذكر كرده كه نام بعضى از آنها بشرح زير است « 2 » . الرد على الزنادقه ، الرد على اصحاب الاثنين ، الرد على اصحاب الطبائع ، ( يعنى رد بر مادّيون ) كتاب ارسطوطاليس فى التوحيد . اين كتابها امروز ( با كمال تأسف ) پيدا نميشود ولى از اسم آنها پيداست كه مضامين و مطالب آنها بسيار سودمند و ذىقيمت بودهاند .
يحيى برمكى و علم كلام
علاوه بر خليفه مهدى امراى دربار نيز توجه خاصى به علم كلام داشتهاند . يحيى بن خالد برمكى كه روح و روان دولت عباسيه محسوب ميشد وزير اعظم خليفه و ركن ركين سلطنت بوده است . اين مرد علم دوست براى خصوص مباحثات علم كلام مجلسى در دربار منعقد كرده بود كه مورخ مسعودى آن را در اين الفاظ ياد كرده است :
و كان يحيى بن خالد ذا بحث و نظر و له مجلس يجتمع فيه اهل الكلام من اهل الاسلام و غيرهم
يحيى بن خالد خود از اهل مناظره و صاحب نظر بود . او مجلس مخصوصى داشت كه در آن مجلس علماى هر مذهب و ملت جمع ميشدند .
سكرترى و رئيس علمى اين مجلس هشام بن الحكم دانشمند مشهور بوده - است . در اين مجلس علما و دانشمندان هر مذهب و ملت گرد مىآمدند و در هر قسم
هامش
( 1 ) شرح ملل و نحل ( مؤلف ) .
( 2 ) فهرست صفحهء 176 ( مؤلف ) .