را تأويل يا انكار مينمودند در صورتى كه صحت احاديث مزبور نزد محدثين محرز و ثابت بوده و انكار يا تأويل آنها را توهين يا مخالف ارشاد رسول اللّه ( ص ) ميدانستند
يك بار در دربار هارون الرشيد يكى از محدثين همين حديث مناظرهء آدم و موسى را بيان نمود ، شخصى اظهار داشت كه چگونه آدم و موسى را ميتوان با هم جمع كرد ، هارون كه با محدثين هم عقيده بود چنان در غضب شد كه حكم داد آن شخص را بقتل برسانند . علامهء سيوطى اين واقعه را در تاريخ الخلفا مبسوطا نگاشته است .
بانى علم كلام و ابو الهذيل
مخالفت محدثين و ارباب ظاهر با علم كلام بدان حدّت و شدتى كه جريان داشت ممكن بود علم كلام را منسوخ و نابود سازد ليكن خلفاى عباسى ( باستثناى يكى دو نفر ) و اركان دولت با نهايت علاقهمندى از آن حمايت كرده و با توجه شاهانه آن را ترقى ميدادند ، علاوه بر عباسيان ديالمه « 1 » نيز از آن سرپرستى نمودند و مع هذا نتوانست قبولى عام حاصل كند .
مگر در دورههاى اخير وقتى كه امام غزالى و رازى آن را در آغوش تربيت خود گرفتند از همان وقت كسب اهميت نموده و مقبول عام گرديد . بهر حال در زمانهء مهدى علم كلام بوجود آمد و تا جائى كه بر ما معلوم است اول از همه ابو الهذيل علاف در اين فن كتاب نوشت . نام تمام او محمد بن الهذيل بن عبد الله بن مكحول مىباشد ، در سال 131 هجرى به دنيا آمده و در 235 هجرى وفات يافته است .
علامه ابن خلكان دربارهء او چنين مىنويسد :
و كان حسن الجدال قوى الحجة كثير الاستعمال للادلة و الالزامات احتجاجاتش قوى و تقرير و بيانش پسند طبع بود ، اكثر ، دلايل و الزامات به كار ميبرد .
علامهء مقريزى راجع به او مىنويسد كه « نظر فى الفلسفة ، وافقهم فى كثير « 2 » »
ابو الهذيل كتابهائى خرد و كلان در علم كلام نوشته كه در آنها از مسائل بسيار دقيق و باريك صحبت داشته است ، اين كتابها از مدتى مفقود شده ليكن مناظراتى كه با مجوسيان و ملاحده كرده و بيانات و تقريراتى كه در آنها نموده است جسته
هامش
( 1 ) علامهء شهرستانى در ملل و نحل مىنويسد : و اما رونق علم الكلام فابتدائه من الخلفاء العباسيه هارون و المامون و المعتصم و الواثق و المتوكل و انتهائه من الصاحب بن عباد و جماعة من الديالمة . ( مؤلف )
( 2 ) مقريزى جلد دوم صفحهء 346 ( مؤلف ) .