تدوين علم كلام بامر خليفه مهدى
لازمهء اين عوامل و اسباب آن بود كه علماى اسلام همانطور كه روى احتياج نحو ، لغت ، تفسير ، بلاغت و فنون ديگر ايجاد و مدوّن كرده بودند همينطور خود بدلخواهشان علم كلام هم ايجاد نمايند . ليكن براى كلام اين يك حسن اتفاق و خوش قسمتى زيادترى بوده كه از طرف دربار و سلطنت هم تحريك و تشويق شد . توضيح اينكه خليفه مهدى ( پدر هارون الرشيد ) كه در سال 158 بر تخت نشسته بود بعلماى اسلام حكم داد كه شبهات و ايراداتى كه بر مذهب اسلام وارد ميكنند در جواب آنها كتابهائى - بنويسند « 1 » .
مع ذلك آن تا اين وقت بنام علم كلام موسوم نشده بود . در زمان مأمون وقتى كه معتزله در فلسفه مهارت حاصل كردند و روى مذاق و مشرب فلسفى بتدوين اين فن پرداختند آنها نام آن را علم كلام نهادند « 2 » .
وجه تسميهء علم كلام
در اين امر كه از چه رو علم كلام موسوم بكلام شده اختلاف - است . مورخ ابن خلكان در تذكرهء محمد ابو الحسين معتزلى از سمعانى نقل مىكند كه چون اولين اختلافى كه در عقائد پيدا شده نسبت بكلام الهى پيدا شده است بدين مناسبت علم عقائد موسوم بكلام گرديد ولى اين صحيح نيست .
نه اولين اختلاف نسبت بكلام الهى پيدا شده و نه تا آخر بنى اميه اين فن را علم كلام ميگفتند .
علامهء شهرستانى در ملل و نحل مىنويسد كه وجه تسميهء مزبور يا اينست كه مسألهاى كه در آن معركه آرائى شده مسئلهء كلام الهى بوده و يا بدين جهت است كه اين علم چون در قبال فلسفه ايجاد شده بود لذا اسمى كه براى يكى از شاخهاى فلسفه
هامش
( 1 ) مروج الذهب مسعودى ، ذكر خلافة قاهر باللّه . عبارت مسعودى اين است : و كان المهدى اول من امر الجدليين من اهل البحث من المتكلمين بتصنيف الكتاب على الملحدين ( مؤلف )
( 2 ) شهرستانى در ملل و نحل مىنويسد : ثم طالع بعد ذلك شيوخ المعتزله كتب الفلاسفة حين فسرت ايام المامون فخلطت مناهجها بمناهج الكلام و أفردتها فنا من فنون العلم و سمتها باسم الكلام ( مؤلف )