اين استدلال متكلمين بطورى كه در تاريخ علم كلام ذكر آن رفت مأخوذ از فرفوريوس ( پارفريس ) مىباشد اما آن وقتى صحيح است كه اين را تسليم داريم كه زمان غير متناهى نميشود وجود داشته باشد و گرنه اين استدلال جز مغالطه چيزى نيست .
راست است كه جوهر نميشود از عرض خالى باشد ليكن وجود يك عرض خاصى ضرورت ندارد ، بلكه در هر موقع و هر زمان عرض مطلقى لازم است وجود داشته باشد و وقتى كه زمان غير متناهى شد ميتوان فرض كرد كه عالم قديم است و با يك نوع عرض ( هر عرضى باشد ) على سبيل البدليه متصف ميماند . اين اعراض هر يك جداگانه حادثند ، ليكن سلسلهء آنها كه على سبيل البدليه مىباشد غير متناهى و قديم است . براى حدوث عالم استدلال اين بود كه اگر آن قديم باشد لازم مىآيد اعراض هم قديم باشند ، ما ميگوئيم كه قديم بودن هر فرد اعراض لزوم پيدا نميكند بلكه قدمت سلسلهء اعراض على سبيل البدلية لازم مىآيد و وقتى كه زمان غير متناهى شد قديم بودن سلسله هم ممكن مىباشد و بايد دانست كه متكلمين دلائل ديگرى هم دارند ولى صحت همهء آنها موقوف بر اين است كه محال بودن سلسلهء غير متناهى به ثبوت رسيده باشد . در محال بودن غير متناهى حكما و نيز متكلمين دلائل زيادى اقامه كرده ليكن تمامى آن دلائل در صورتى جريان پيدا مىكند كه قبول داشته باشيم كه سلسلهء مزبور مرتبا موجود مىباشد ، ليكن منكرين خدا سلسلهء علل را اينطور قبول دارند كه هر علت فنا شده علت ديگرى بجاى آن مىآيد .
محقق دوانى در شرح رسالهء زوراء مدعى است كه در اين صورت هم دليل ميتواند جارى باشد ، زيرا گواينكه علل دستخوش فنا ميگردند ، ليكن مجتمع و مرتب بودن آنها را ميتوان فرض نمود ، چه مجتمع شدن علل محال عقلى نيست و هر چه كه عقلا محال نشد آن را فرض هم ميتوان كرد ، ليكن اين حرف محقق مشار اليه درست نيست . اجتماع علتها هر چند كه محال بالذات نيست ليكن محال بالغير ميتواند باشد و از فرض كردن محال بالغير هم محال لازم مىآيد ، گو اين محال ، محال بالغير مىباشد .
در اين دلائل و براهين يك نقص بزرگى كه هست اين است كه از آنها اگر وجود خدا ثابت هم بشود فاعل به اختيار بودن وى ثابت نميشود . از اين دلائل وجود يك علة العلل
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة علم كلام جديد 28
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صعلم كلام جديد ٢٨