را بطور شاهد مثال ذكر ميكنيم كه از آن ظاهر ميگردد كه طريقهء استدلال متأخرين چيست ؟ .
ثبوت خدا - در باب اثبات خدا در قرآن مجيد دلائل خطابى و برهانى هر دو موجود مىباشد ، ليكن در كتب كلاميّه ابدا ذكرى از آن نيست . در اين كتب يعنى كتب كلاميه دلائلى كه اقامه كردهاند بشرح زير است :
عالم حادث است و هر چه حادث شد محتاج است به علت پس عالم محتاج به علت - است و همين علت نامش خدا مىباشد .
عالم ممكنست و هر ممكنى محتاج به علت است .
اعراض مثل رنگ و بو و غيره حادث هستند و هر چه حادث شد محتاج به علت است .
تمام اجسام متماثل هستند و چيزهائى كه متماثلند براى خواص اختصاصى محتاج بعلتند .
دلائل چهارگانهء بالا خالى از نقص نيستند . اولا حادث يا ممكن بودن عالم خود نهايت قابل بحث است . متماثل بودن تمام اجسام هم دعوائى است كه هيچ دليلى براى آن نيست . علاوه برين دلائل مزبوره وقتى مفيد و كارآمدند كه وجود سلسلهء غير متنهائى ثابت شود كه باطل است و گرنه يك نفر دهرى يا مادّى ميتواند بگويد كه سلسلهء غير متناهى علت و معلول همينطور از قديم يا از ازل دارد مىآيد . در بطلان عدم تناهى ، متكلمين دلائل زيادى آوردهاند ، ليكن از آن دلائل فقط بطلان آن غير متناهى ثابت مىشود كه تمام اجزاء سلسلهء آن مرتب موجود باشد و گرنه اين را اگر قبول كنيم كه علتهاى اوليه يا قبلى فنا ميشوند از اين دلائل بطلان آن ثابت نميشود .
علاوه بر مراتب مزبورهء بالا از اين چهار دليل اگر ثابت هم بشود فقط وجود علتى ثابت خواهد شد ، اما اين علت داراى اختيار و قدرت هم باشد از آن بثبوت نميرسد ، چه اينكه علت دو قسم است - :
اول - موجب بالذات مثل آفتاب كه علت روشنى است .
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة تاريخ علم كلام 155
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صتاريخ علم كلام ١٥٥