در جاى ديگر راجع بواقعات ما بعد الموت چنين مىنويسد :
و يشتمل ايضا على ذكر مقدمات احوال الفريقين و عنها يعبر بالحشر و النشر و الحساب و الميزان و الصراط و لها ظواهر جلية يجرى مجرى الغذاء لعموم الخلق و لها اسرار غامضة يجرى مجرى الحيوة لخصوص الخلق .
و در قرآن مجيد حالات ابتدائى فريقين نيز ذكر شده و آنها تعبير به حشر و نشر ، حساب ، ترازو و پل صراط شدهاند كه آن غذائى است براى عموم آدميان و نيز رازهاى دقيق و سربستهاى در آنهاست كه براى خواص بمنزلهء حيات است .
هامش
مانده از صفحهء قبل كه عقل منور هم ميتواند آنها را با تأمل و غور مناسب درك كند در الفاظى بيان كنند كه عارف و عامى هر دو بالسويه از آن فائده حاصل كنند ، يكى از اختصاصات قرآن مجيد هم كه آن را بىمانند كرده همين - است كه طرز بيان آن با مذاق و دماغ هر كسى موافق مىباشد به اين معنى كه خواص و عوام ، وحشى و تربيت شده با همهء اختلافاتى كه در آنها وجود دارد در گرفتن نتيجه با هم يكى هستند يعنى هر دو از قرآن بهرهمند ميشوند . شما حالات دو دماغ مختلف را نسبت به اين آيات ( آيات بهشت و جهنم ) ملاحظه كنيد دانا و تربيت شده خيال مىكند راجع بوعد و وعيد ، جنت و جهيم الفاظى كه ذكر شده است از اين الفاظ ، معانى ظاهرى مراد نيست بلكه خداوند اعلى درجهء راحت و خوشى را در اين آيات در ضمن يك سلسله تشبيهات و تمثيلاتى كه در خور فهم انسانى مىباشد بيان نموده است و از اين تصور و خيال مزيت بىپايان نعمتهاى بهشتى در قلبش جايگير شده و آن قهرا در انجام تكاليف و وظايف وى را ترغيب نموده و از منهيات بازش ميدارد و اما آدم دل مرده و يا يك زاهد شهوتپرست تصور مىكند كه واقعا در بهشت با شاهدان سيمين تن و لعبتان پرى پيكر هم آغوش خواهد شد ، شرابها خواهد نوشيد ، ميوهها خواهد خورد ، در نهرهاى شير و عسل غوطه خواهد زد و آنچه نفس آدمى به آن مايل است در آنجا براى وى فراهم و آماده خواهد بود و بر اثر اين فكر عاميانه در انجام فرائض و اجتناب از مناهى شب و روز سعى و كوشش مىكند و ميرسد به همان نتيجهاى كه اولى به آن رسيده بود و از اينجا چرخ اصلاح نفوس به كار افتاده و تربيت معنوى و روحانى كافهء ناس به بهترين طرزى صورت كمال پيدا مىكند .
پس آن كس كه حقايق قرآنى را كه مطابق با فطرت انسانى است غور نكرد از اين نعمت عظمى به كلى محروم ماند .
نقل از تفسير سر سيد احمد خان هندى . مترجم