و يا اگر شده در پيرايه و لفافى ظاهر شده كه يكى فهميده و ديگرى نفهميده است .
معتزله البته آنچه گفته بودند بىپرده و صاف و صريح گفته و وجه آن هم اين بوده است كه آنها سر و كارى با عوام نداشتند يعنى نه واعظ بودند و نه فتوى ميدادند و امامت و خطابت هم نميكردند ولى نتيجهء آن اين شد كه امروز حتى يك كتاب هم از آنها باقى نمانده و اگر از احوال و اقوال آنها در كتابها ذكر نشده بود حتى براى ما مشكل بود بدانيم كه آنها يك روز در دنيا وجود داشتهاند يا نه ! ! .
[ امروزه علم كلام عبارتست از دو چيز ]
علم كلام اگر چه در ابتدا علمى ساده و مختصر بود ، ليكن بعد چيزهائى بمرور زمان بر آن اضافه شده و بدين لحاظ امروزه علم كلام عبارتست از دو چيز :
1 - اثبات عقائد اسلامى .
2 - رد بر فلسفه ، ملاحده و ديگر مذاهب .
رد بر مذاهب ديگر از همان ابتدا شروع شده بود و علتش هم اين بود كه در دربار دولت عباسى مردم هر كيش و مذهبى شامل بودند و بين آنها با هم مناظرات مذهبى ميشده است و روى اين موضوع اول از همه يعقوب كندى كه سرخيل حكماى اسلام است رسالاتى چند نوشت ، چنان كه ابن النديم در كتاب الفهرست رسالههاى زير را ذكر نموده است :
رسالة فى الرد على المنانية رسالة فى الرد على الثنوية رسالة فى الاحتراز من خدع السوفسطائيين .
رسالهايست در رد بر منانيه ( فرقهاى از زرتشتيان ) .
رسالهايست در رد بر ثنويه يعنى قائلين به دو اصل .
رسالهايست در احتراز از خدعه و فريب يا مغالطات سوفسطائيان .
بعد از يعقوب كندى جاحظ در رد بر نصارى و يهود كتابهائى نوشت و از آن پس كتب زياد ديگرى در اين موضوع نوشته شده كه از آن جمله است :
النصيحة الايمانيه ، تحفة الاريب ، تخجيل ، انتصارات اسلاميه و كتابهاى عبد الجبار معتزلى ، قاضى ابو بكر ، امام جوينى ، ابن الطيب طرسوسى ، ابن عوض دمياطى را صاحب كشف الظنون در كتاب خود اجمالا ذكر نموده است . علامه