نميآورند كه اشخاصى را روى اندك آزادى زنده ميسوزانيدند ، تا اين درجه كه در ابتداى امر وقتى كه حكما در علوم ، مسائل تازهاى كشف كردند . بنابراين شبهه كه آن مخالف با مذهب است آنها را در قيد و بند انداخته و انواع شكنجه و آزار بر آنها روا مىداشتند و حتى مخترع دوربين هم نتوانست از اين بليّه محفوظ ماند .
نامكمل ماندن علم كلام و وجه آن
علم كلام اگر چه يك هزار و دويست سال عمر كرده ليكن بمرتبهء كمال نتوانسته برسد ، از همان اوان پيدايش مواجه با مخالفت سخت گرديد ، تمام محدّثين بلكه ائمهء مجتهدين بجز امام ابو حنيفه با او دشمن شده فقط از دولت حمايت خلافت عباسى از تباهى و بربادى محفوظ ماند ، ليكن نتوانست قبولى عام پيدا كند . فرقهء محدودى كه طرفدار وى بودند و بارتقاء و اعتلاء وى ميكوشيدند باسم اعتزال بدنام بودند . اهل سنت و جماعت بعد از مدتى به طرف او متوجه شدند ، ليكن آنها بفلسفه و عقليات آشنا نبودند ، چه در ميان اين گروه فلسفه كه هيچ خواندن منطق نيز جائز نبود . امام غزالى جرئت كرده منطق را در جامعهء مذهبى روشناس كرد و از اين راه فلسفه را هم در اين بزم باريابى حاصل شد . از آميزش فلسفه و مذهب با هم علم كلام ميرفت قالب ديگرى اختيار نمايد ، ظهور مردانى امثال رازى و آمدى شروع شده بود كه دفعتا از طرف تاتار طوفانى سهمناك بدان شدت برخاست كه تمامى دفتر اسلام پراكنده گرديد . مشرق از آن بعد ديگر نتوانست قد راست كند ، در شام و روم دولتى روى آيين ملى برقرار گرديد ، ليكن از خاك آنجا انتظار اين نبود كه بتواند دل و دماغى مانند مشرق بوجود بياورد . گذشته از اين قوهء اجتهادى از تمام قوم مسلوب شده بود . از عمارت فرسودهء اشعرى آثارى باقيمانده بود و متأخرين روى آن را اندود كردند و همان امروز پرستشگاه عام « 1 » قرار گرفته است . امام غزالى
هامش
( 1 ) مقصود مصنف از اين عبارت آنست كه اصول علمى اشعرى در مدارس و حوزههاى علمى مدار و مبناى تعليم و تدريس گرديد و در نتيجه جمود و ركود شگفتآورى دنياى اسلام را فرا گرفته بطورى كه اگر فكرى بر خلاف تعليمات مزبور پيدا مىشد صاحب آن فكر ملعون و مكفر بوده شكنجه و آزار ميديد و زندان ميرفت يا اعدام ميگرديد و از اينجا نهضت فكرى و تطور عقلى مسلمانان دنيا گوئى براى هميشه خاتمه يافت چنان كه يكى از خاورشناسان نامى فرنك مىنويسد انحطاط اسلام و مسلمين از وقتى شروع مىشود كه زمام امور بدست فرقهء اشعرى افتاد . مترجم