گسسته و در آن هيچ نظم و ترتيب نيست . مضمونى شروع شده و آن هنوز تمام نشده كه ديگرى شروع مىشود . مسائل فرائض را دارد بيان مىكند كه دفعتا ذكر نماز عصر بميان مىآيد . راجع بيك موضوع دارد علم و اطلاع دست مىدهد هنوز باتمام نرسيده به موضوعات ديگر مىپردازد .
در ميان قدما كسى جواب اين اعتراض را نداده است ، حتى متعرض وجود اعتراض نشدهاند و حال اينكه آن امروز يك اعتراض عمدهاى بشمار مىآيد . كارلائل كه افكارش نسبت به آن حضرت ( ص ) چقدر عمده است و نسبت به تمام چيزهاى اسلام به نظر حسن ظن نگاه مىكند از اين پراكندگى مضامين قرآن مجيد پريشان شده نتوانسته محملى براى آن قرار دهد و يا تأويلى قائل بشود . شاه ولى الله متوجه اين اعتراض شده و آن را در نهايت خوبى جواب داده است . او چنين مىنويسد : اگر پرسند كه در سورتهاى قرآن اين مطلب را چرا نشر فرمودند ، و رعايت ترتيب نكردند ، گويم اگر چه قدرت شامل همهء ممكنات است اما حاكم در اين ابواب حكمت است و حكمت موافقت مبعوث اليهم است در لسان و در اسلوب بيان .
و ترتيبى كه حالا مصنفين اختراع نمودهاند عرب آن را نمىدانستند ، اگر اين را باور نميكنى قصائد شعراى مخضرميين را تأمل كن و نيز مقصود نه مجرد افاده است بلكه افادهء مع الاستحضار و التكرار » .
ما حصل اين بيان آنست كه قرآن به زبان عرب نازل شده است و مخاطب اول آن عرب مىباشد و از اينرو لازم بود كه در طرز بيان رعايت اسلوب عرب بشود ، آنچه از نظم و نثر قديم عرب كه موجود است طرز تمامى آنها اينست كه مضامين را يك جا بيان نميكردند بلكه سخنى را آغاز ميكردند و هنوز آن تمام نشده ذكر ديگرى بميان مىآيد ، دوباره به حرف اول پرداخته باز سلسلهء ديگرى شروع ميگردد . علاوه برين مقصود عمدهء قرآن اينست كه مضامين مربوطهء بتوجه الى اللّه و اخلاص و عبادت بار بارو بقدرى مكرر گفته شود كه بر مخاطب حالتى طارى گردد كه در صورت ترتيب ، درك اين نكته ممكن نبوده است .
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة تاريخ علم كلام 90
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صتاريخ علم كلام ٩٠