شاه ولى الله كتابى بعنوان علم كلام تصنيف ننموده و از اين رو او را در زمرهء متكلمين بشمار آوردن موزون نيست ، ليكن كتاب معروف « حجة اللّه البالغه » او كه در آن حقايق و اسرار شريعت بيان شده است در حقيقت لبّ لباب علم كلام مىباشد .
علم كلام در حقيقت عبارت است از علمى كه مذهب اسلام را مبرهن دارد كه آن منزل من اللّه مىباشد . مذهب مركب از دو چيز است ، عقائد و احكام . تا زمان شاه ولى الله هر قدر كتاب كه در اين فن نوشته شده بود راجع بحصهء اول يعنى عقائد و متعلق به آن بوده است و اما قسمت دوم بايد گفت كه هيچكس آن را مس نكرده بود و او اول شخصى است كه در اين موضوع كتاب تأليف نموده است . خود در ديباچه مىنويسد كه : همچنانكه معجزهاى مثل قرآن به آن حضرت ( ص ) عطا شده است كه عرب و عجم نتوانستند با آن معارضه كنند . همچنين شريعتى بوى اعطا شده كه آن اعجاز است ، چه اينكه وضع كردن چنين شريعت و آئينى كه از همه جهت كامل و مكمّل باشد فوق طاقت انسانى است و بنابراين همانطور كه براى معجزه بودن قرآن كتب زيادى نوشته شده نسبت به اين معجزه هم لازمست كتابى مستقل تصنيف شود . بعد مىنويسد كه اهل بدعت يا مادّيها نسبت باكثر مسائل مذهبى اسلام مانند عذاب قبر ، حساب ، پل صراط ، ميزان يا ترغيبات و ترهيباتى كه در شريعت وارد است نيشخند زده و همه را بر خلاف عقل و جزء خرافات ميشمارند . براى جواب آنها لازمست كه ثابت كنيم كه آنچه در شريعت وارد شده موافق با عقلست . اين دو غرض و منظورى كه علامهء موصوف اشاره بدان كرده اهم مقاصد و زبدهترين مطالب علم كلام مىباشد و بدين لحاظ ما اين كتاب او را حقا در رديف كتب كلاميه قرار ميدهيم .
شاه ولى الله در اين كتاب يعنى حجة اللّه البالغه از مسائل مهمهء كلاميه كه در پيرامون آنها سخن ميراند عبارتست از :
1 - چرا انسان مكلّف خلق شده است يعنى اوامر و نواهى كه به او تحميل شده از چه رو و براى چيست ؟
تاريخ علم كلام ( به همراه تاريخ علم كلام جديد ) — صفحة تاريخ علم كلام 86
مساهمون: سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى
صتاريخ علم كلام ٨٦