اين شعبهء علم كلام منسوب به ابو منصور ماتريدى مىباشد كه نام تمام او محمد بن محمد محمود است . او ساكن قصبهء ماتريد از مضافات سمرقند بوده است .
نزد امام ابو نصر عياضى ، ابو بكر احمد بن اسحاق بن صالح جرجانى ، نصير بن يحيى بلخى و محمد بن مقاتل رازى تحصيل علوم كرده و به دو واسطه شاگرد قاضى ابو يوسف و امام محمد بوده است و در سال 333 هجرى درگذشت ، تصنيفات او به شرح زير مىباشد : « 1 »
كتاب التوحيد ، كتاب المقالات ، رد اوائل الادلة للكعبى ، بيان و هم المعتزلة ، تأويلات القرآن ، كتاب اخير كه نسخهاش ناتمام است از نظر ما گذشته است .
امام ماتريدى با تمام اصول اشعرى ، اصولى كه ما آنها را از اختصاصات اشعرى بشمار آورديم مخالفت كرده است و بدين جهت است كه علم كلام او از علم كلام اشعرى مجزّى خيال كرده مىشود .
علما مسائل مختلف فيه اين دو مرد بزرگ را شمار كرده تعداد آن را بعضى 3 ، بعضى 13 ، و بعضى 40 ذكر كردهاند . ليكن علامه ابن البياضى زياده استقصاء كرده 50 مسأله درآمده « 2 » كه آنهائى كه مقام اهميت را دارا ميباشند از اين قرارند :
مسائلى كه در آنها امام ماتريدى مخالف با امام اشعرى است :
1 - حسن و قبح اشياء عقلى است .
2 - خدا به كسى تكليف ما لا يطاق نميكند .
3 - خدا ظلم نميكند و عقلا محالست كه ظالم باشد .
4 - تمام افعال خدا مبنى بر مصالح است .
5 - انسان در افعال داراى قدرت و اختيار است و اين قدرت در وجود آن افعال عامل مؤثر است .
هامش
( 1 ) تمامى اين حالات از شرح احياء العلوم جلد دوم صفحهء 5 مأخوذ است . ( مؤلف )
( 2 ) شرح احياء جلد 4 صفحهء 12 ( مؤلف ) .