6 - ايمان كم و زياد نميشود .
7 - در حال يأس از حيات هم توبه مقبول است .
8 - از حواس خمسه چيزى را درك كردن علم « 1 » نيست بلكه ذريعهء علم است .
9 - اعادهء اعراض ممكن نيست .
اشاعره با تمامى اين عقائد مخالفند .
هامش
( 1 ) و اين مطابق با فلسفهء جديد است . حكماى قديم ميگفتند علم يعنى صورت اشياء در ذهن عين آن اشياء نيست اما با آنها موافق است يعنى مثلا آنچه ذهن ما از گرمى و سردى و مانند آنها درك مىكند با حقيقت منطبق است و ميدانيم كه حقيقتش همين است كه ما درك ميكنيم و چنان در اين عقيده راسخ بودند كه ميگفتند هر كس در اين باب شبهه كند ديوانه است . امروز بمشاهده و تجربه و دليل و برهان عقيدهء دكارت ( بانى فلسفهء جديد ) ثابت شده و مسلم گرديده است كه ادراكات ما با حقيقت منطبق نيست و آن صور را ذهن انسان از تأثيراتى كه بر او وارد مىآيد ميسازد . ( آرى ) دكارت ( فيلسوف نامى فرانسوى ) اول دفعه بوجه علمى بازنمود كه محسوسات انسان با واقع مطابق نيست و فقط وسيلهء ارتباط بدن با عالم جسمانى است و تصويرى از عالم براى ما ميسازد كه حقيقت ندارد و حقيقت چيز ديگرى است مثلا گوش آوازهائى ميشنود اما صوت حقيقت ندارد و اگر سامعه واقع را درك ميكرد فقط حركاتى از هوا يا اجسام ديگر بما مينمود و نه تنها صوت بلكه حرارت و نور و رنگها و همهء خواص جسم ناشى از حركت است و اگر ذهن انسان اين صور را نميساخت به كلى چيز ديگر درك ميكرد و عالم را ديگر گونه ميديد .
و در جاى ديگر تحت عنوان « تصورات سه قسم است » ميگويد مفهوماتى هم كه از خارج وارد ذهن مىشود نمىتوانيم مطمئن باشيم كه مصداق حقيقى در خارج دارند اگر هم داشته باشند يقين نيست كه صورت موجود در ذهن ما با امر خارجى مطابق باشد چنان كه صورتى كه از خورشيد در ذهن ما هست مسلما با حقيقت موافقت ندارد زيرا بقواعد نجومى ميدانيم خورشيد چندين هزار برابر كره زمين است و حال آنكه صورتش در ذهن ما به اندازه يك كف دست هم نيست . نقل از سير حكمت در اروپا ، جلد نخستين ، نگارش مرحوم محمد على فروغى .
يكى از فلاسفهء جديد اروپا ميگويد اينكه ملاحظه ميكنيد اشياء دنيا سفيد و سرخ و سبز است و آسمان آبى رنگ و برف سفيد رنگ مىباشد تمام از دريچهء چشم ما و حواس پنجگانه و يا احساسات باطنى ماست . اين ما هستيم كه دنيا را با اين شكل مىبينيم . . . و گرنه خود آن اشياء . . . يا حوادث . . . در خارج از حدود نظر ما يا وجود ما وجود ندارد يعنى اينطور كه مىبينيم يا ميشنويم نيستند . . .
( مترجم )