بطحا ز نور طلعت تو يافته فروغ
يثرب ز خاك پاى تو با رونق و نوا
« والِدٍ وَما وَلَدَ » 3 طبرى : در مقصود از اين آيه اختلاف است :
1 - يعنى آنكه فرزند ندارد و آنكه نازا است و سترون 2 - آنكه زاده است و آن را كه زائيده يعنى آدم و فرزند او .
مجمع : 1 - از امام صادق نقل است : مقصود آدم است و اولاد او كه پيغمبر بودهاند 2 - يعنى ابراهيم كه كعبه را ساخته است و آنچه او در آنجا زاده است كه اعراب مختصّ به مكّه هستند .
تأويلات در تأويل اين سه آيه : سوگند به آن شهر گرامى كه افق اعلى و وادى مقدّس است و تو به آن جا رسيدى و در آنجا دست گشاده هستى و از قيد و بند صفات و عادات نفسانى رها شده و آسوده اى و نيز سوگند به پدر نفوس انسانى كه روح القدس و فرزند او كه نفس ناطقه ى محمّدى است .
« فِي كَبَدٍ » 4 طبرى : ابن عبّاس گفته است : يعنى گرفتار سختى آب و نان و زندگى و باردارى و دندان در آوردن است . و بهترين معانى كه براى اين آيه گفتهاند اين است كه با سختى و رنج به كارهاى زندگى رو برو مىشود چون در زبان عرب « كَبَدٍ » بمعنى سختى است . و اين آيه جواب سوگندها است .
« أيَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ - الخ » 5 مجمع : 1 - حسن بصرى گفت : يعنى مگر گمان دارد كه كس نتواند مال او را بگيرد 2 - مگر پندارد كه از او نمىپرسند اين سرمايه را از كجا آوردى و بچه كار خرج كردى ؟ 3 - مقصود مردى بوده بنام ابو الأشدين كه چندان توانا بود اگر بر سفره ى چرمى مىنشست و ده نفر آن را مىكشيدند او بر جاى خود بود و سفره پاره مىشد به اين آيه او سرزنش شده است كه ميپندارد با چنين نيرو كه او دارد كسى بر او چيره نخواهد شد ؟
ابو الفتوح : كلمه ى « يَحْسَبُ » با فتح و كسر سين خواندهاند و عمر عبد - العزيز از مردى بنى عامر نقل كرد كه پدرم گفت : پشت سر پيغمبر نماز خواندم كه آن حضرت اين سوره خواند و در هر دو ركعت با كسر سين قرائت فرمود .