و چند معنى شده است : 1 - يعنى خداوند بجورى است كه همه كار و گفتار شما مىبيند و مىشنود 2 - يعنى گذر آفريدگان به پيشگاه حق است 3 - كسى از قدرت او و رسيدگى او بر كنار نيست و مرصاد و مرصد جاى رسيدگى است كه مأمورين باج مىايستند تا باج از كاروان بگيرند . عبد اللَّه عبّاس گفت : در هفت ايستگاه آدمى را بدارند و از او بپرسند و اگر بپاسخ بماند سرنگون بدوزخ شود :
1 - گواهى به يگانگى خداوند كه اگر پاسخ درست گفت رها شود تا ايستگاه دوّم 2 - از نماز او پرسند كه اگر درست بود بسوّم رود و گر نه سرنگون شود 3 - از زكات او پرسند 4 - از روزه 5 - از حجّ 6 - عمره 7 - از آنچه ستم بمردم كرده و قول درست اين است كه اينها كنايه است از استوارى فرمان خدا و دستورهاى حقّ كه كسى را از آن چاره نيست .
فخر : از عربى پرسيدند « اين ربك ؟ » خداى تو كجا است ؟ گفت :
« لَبِالْمِرْصادِ » .
« فَأَمَّا الإِنْسانُ » 15 فخر : اين آيه دنباله ى آيت جلو است كه گفته است خدا براى آخرت مواظب مردم است پس جز كوشش براى آخرت چيزى نمىخواهد ولى آدمى جز دنيا نخواهد چون نعمت دنيا را كرامت خدا داند و گرفتارى آن را خوارى از سوى او . چنان كه در آيت ديگر آدميان را چنين توصيف كرده است : « يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا » .
كشف : مقصود از انسان عتبة بن ربيعه است و يا اميّة بن خلف الجمحى است .
« رَبِّي أَهانَنِ » 16 طبرى : يعنى چون روزيش كم شود بجاى شكر سلامتى پاره هاى تن و تندرستى مىگويد : خدا خوارم كرد كه بسرمايهام نيفزود .
روح البيان : اين گونه آدمى در نمىيابد كه اين آزمايش اوست نه خوارى او و از اينروى گفته شده است « فَقَدَرَ عَلَيْه رِزْقَه » يعنى روزى او را كم كنند و گفته نشده است « اهانه » بلكه گاهى فقر و تنگى راه خوشبختى و بزرگوارى است در
تفسير عاملي ( فارسي ) — صفحة 567
مساهمون: علي اكبر غفاري
ص٥٦٧